Ακολουθήστε μας:
Πέμπτη, 15 Ιανουαρίου, 2026
Επικοινωνία
Συνέντευξη που έδωσε ο υπογράφων τη στήλη…
*του Αθανάσιου Φωτόπουλου, πρ. Καθηγητή Ιστορίας Πανεπιστημίου Πατρών
Μία συνέντευξή** μου…
Κύριε Φωτόπουλε, μιλήστε μας για την καταγωγή και τα πρώτα χρόνια της ζωής σας στον Πύργο.
Παρά το γεγονός ότι έφυγα από τον Πύργο σε ηλικία μόλις 10 χρόνων, διατηρώ στη μνήμη μου πολύ ζωηρά πρόσωπα και καταστάσεις της παιδικής μου ηλικίας, όπως το σπίτι που γεννήθηκα, ιδιοκτησίας Τριάντη στην οδό Γορτυνίας, το ιδιόκτητο σπίτι μας στην οδό Μπελούση, απέναντι από το 7ο δημοτικό σχολείο, τους δασκάλους μου (κυρίως την κ. Ρηνιώ Καφετζή), τους φτωχούς που έμεναν στο Κοκκινόχωμα, τον «καλό κόσμο» της χαλικόστρωτης τότε κεντρικής πλατείας, όπου κάθε Κυριακή έπαιζε η Φιλαρμονική, τους «μοιραίους» που έπιναν κάθε βράδυ και ξέχναγαν τον πόνο τους στην ταβέρνα του Τσελεπή και την άγρια φύση του Αγίου Αντρέα. Εχουν περάσει βέβαια 36 χρόνια από τότε, όμως η Ηλεία ήταν και εξακολουθεί να είναι για μένα «το στοιχείο που με προκαλεί και η μάνα που με προσμένει», όπως είπε και ο ποιητής.
Μελετάτε άγνωστες πτυχές της ιστορίας στις οποίες εισδύετε μέσα από μία πρωτογενή, όπως είναι γνωστό, ιστορική έρευνα. Πώς εξηγείται όμως αυτή η ανάγκη σας να ανακαλύπτετε το παρελθόν και να φωτίζετε ανεξιχνίαστες στιγμές και πτυχές προσώπων και καταστάσεων;
Είναι αλήθεια ότι δραπετεύω καθημερινά όσο περισσότερο μπορώ από το αμείλικτο παρόν και κάνω την περιδιάβασή μου στο παρελθόν προσπαθώντας να φωτίσω διάφορες πτυχές του. Και αυτό γιατί πιστεύω ότι η ιστορία παρουσιάζει διαρκώς μια διαδοχή και μια επανάληψη, αφού οι ιστορικές συγκυρίες αλλάζουν φαινομενικά, όμως στην ουσία παραμένουν ίδιες. Ο άνθρωπος, άλλωστε, από την αρχή της ύπαρξής του είχε τις ίδιες ανάγκες, τάσεις, αναζητήσεις και διαθέσεις, οι οποίες αποκαλύπτονται μέσα στο χρόνο από τις προσωπικές, τις πολιτικές και πολιτιστικές του επιλογές και δραστηριότητες, Γι’ αυτό και δεν είναι λίγες οι φορές που μελετώντας τις προσωπικότητες ανθρώπων που η ιστορία τους ανέδειξε μεγάλους ανακαλύπτεις γι’ αυτούς πράγματα που ποτέ δε γράφτηκαν στην ιστορία κι όμως ανατρέπουν αποφασιστικά την εικόνα που έχει γι’ αυτούς διαμορφωθεί. Από την άλλη μεριά μέσα από την έρευνα μπορεί να έρθεις σε επαφή με άγνωστους στο πλατύ κοινό ανθρώπους, οι οποίοι διαδραμάτισαν αποφασιστικό ρόλο στην ιστορία και ειδικότερα τα πολιτικά γεγονότα της χώρας μας. Όλος αυτός ο κόσμος θα πρέπει να πω ότι με μαγνητίζει και με ελκύει να τον μελετάω διαρκώς, για να μπορώ να κατανοώ τις σημερινές δύσκολες ιστορικές και πολιτικές συνθήκες και να μου δίνεται η δυνατότητα να διαμορφώνω σαφή άποψη.
Βράβευση του Αθανάσιου Φωτόπουλου από την Ακαδημία Αθηνών (31.12.1980).
Ποια περίοδος της ιστορίας παρουσιάζει για σας μεγαλύτερο ενδιαφέρον;
Έχω ειδικευτεί στην περίοδο της Τουρκοκρατίας, η οποία αποτελεί και μια από τις πιο δύσκολες ιστορικές περιόδους, όπως είναι γνωστό, για τη χώρα μας, που έπαιξε καθοριστικό και ανασχετικό ρόλο στη μετέπειτα εξέλιξή της. Ωστόσο, ασχολούμαι και με άλλες ιστορικές περιόδους.
Ποια θέση καταλαμβάνει η Ηλεία στο ερευνητικό και συγγραφικό σας έργο;
Από μαθητής ακόμα του γυμνασίου άρχισα να μελετώ την ιστορία και τη λαογραφία της Ηλείας. Πλούσιο λαογραφικό υλικό συγκέντρωσα το 1977, όταν υπηρέτησα για ένα χρόνο ως καθηγητής στο γυμνάσιο Δίβρης. Έχω δημοσιεύσει κατά καιρούς αρκετά μελετήματα ηλειακού περιεχομένου, όπως Χειρόγραφα Μοναστηρίων της Ηλείας, οι Λαλαίοι Τουρκαλβανοί, ο Λυκούργος Κρεστενίτης και η αντικαποδιστριακή κίνηση στην Ηλεία, τα Ηλειακά του Πουκεβίλ με σχόλια Γεωργίου Σισίνη, Ηλειακή Βιβλιογραφία και άλλα πολλά που θα μπορούσαν να καταλάβουν ολόκληρο τόμο. Δεν έχω πάψει ποτέ, θα πρέπει να πω, να ερευνώ και να συγγράφω για την Ηλεία, όμως νιώθω ότι δεν έχω ξεπληρώσει στο ακέραιο το μεγάλο χρέος που έχω απέναντι σ’ αυτήν.
Πώς κρίνετε εξελικτικά την πολιτιστική ζωή του Πύργου, την παλαιότερη και τη σύγχρονη;
Η πνευματική ζωή του Πύργου και της Ηλείας γενικότερα ξεκινάει το 1845, όταν εκδίδεται το πρώτο έργο Ηλείου συγγραφέα. Πραγματική πνευματική άνθηση έχουμε στο πρώτο μισό του αιώνα μας, μέσα από εκδόσεις εφημερίδων και περιοδικών, θεατρικές παραστάσεις και λογοτεχνικές εκδόσεις. Πνευματικοί άνθρωποι της Ηλείας έγιναν γνωστοί στο Πανελλήνιο, όπως ο Καρκαβίτσας και ο Κόκκινος, άλλοι έδρασαν δημιουργικά και αποδοτικά όπως ο Τάκης Δημόπουλος, ο Ντίνος Ψυχογιός, ο Βάσος Στεφανόπουλος και οι νεότεροι Αλέκος Κάζογλης, Νίκος Παπαδημητρίου, Νίκος Τσούρας κ.ά. Εμψυχωτής, οδηγός και πρωτοπόρος στάθηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα ο Τάκης Δόξας.
Σήμερα η πολιτιστική ζωή είναι πιστεύω φανερά υποβαθμισμένη. Υπάρχει ο ποιητής Γιώργης Παυλόπουλος στον Πύργο, ο πεζόγραφος Ηλίας Παπαδημητρακόπουλος στην Αθήνα, μια ομάδα νέων με πνευματικές ανησυχίες στα Λεχαινά και τίποτε περισσότερο… Εγώ είχα την πρωτοβουλία να εκδώσω το 1994 το περιοδικό «Ηλειακή Επιθεώρηση», όμως μετά ένα χρόνο σταμάτησε η έκδοσή του, ελλείψει… πιστώσεων.
Τι πρέπει να γίνει, πιστεύετε, ώστε να επιτευχθεί μια ουσιαστική πνευματική αναβάθμιση του τόπου;
Εγώ θα πρότεινα την επί ισχυρών βάσεων έκδοση ηλειακού περιοδικού ή επετηρίδας, τη σύνδεση των μαθητών του Νομού με την πνευματική ζωή, τη χρηματοδότηση συγγραφής έργων τοπικής ιστορίας και, επιτέλους, μια έκδοση ιστορίας της Ηλείας ή έστω του Πύργου.
Πώς εξηγείται η έλλειψη τέτοιων ιστορικών έργων, σαν κι αυτά που αναφέρατε;
Μια γενική ιστορία της Ηλείας είναι έργο δύσκολο και απαιτεί συλλογική προσπάθεια και όχι ασήμαντη δαπάνη. Ο Πύργος αν και έχει μεγάλη ιστορία, εν τούτοις δεν υπάρχει βιβλίο που να πληροφορεί τους ντόπιους ή τους ξένους σχετικά μ’ αυτήν. Πρέπει, όμως, να γνωρίζουν οι άρχοντες της πόλης ότι καθήκον τους δεν είναι μόνο ο υλικός εξωραϊσμός αλλά και η πνευματική αναστήλωσή της. Θα πρέπει να πω στο σημείο αυτό ότι υπάρχει ανέκδοτο ένα πολύ σημαντικό και εκτενές ιστορικό έργο για τον Πύργο του παλαιού εκλεκτού Πυργίου δικηγόρου Διονυσίου Κωνσταντοπούλου. Το έργο αυτό με λίγη καλή θέληση και μια γενναία απόφαση θα μπορούσε να τυπωθεί και να αποτελέσει μια σημαντική ιστορική παρακαταθήκη για όλους τους Πυργιώτες. Πάνω σ’ αυτό είμαι πρόθυμος να συνεργαστώ, αν βέβαια ζητηθεί η βοήθειά μου.
Ο Αθανάσιος Φωτόπουλος σε φωτογραφία με μαθήτριές του.
Αναφερθήκατε πριν στον Τάκη το Δόξα. Τι αναμνήσεις έχετε απ’ αυτόν;
Θυμάμαι έντονα το γραφείο του στη Δημόσια Βιβλιοθήκη, τις ουσιώδεις και ζωντανές συνομιλίες μαζί του, τη γοητεία του πνεύματος και της ψυχής του και τα υπέροχα βιβλία του. Η απώλειά του, πιστεύω, στάθηκε, περισσότερο από όσο θέλουμε να παραδεχτούμε, καθοριστική για την πνευματική και πολιτιστική ζωή του τόπου. Το κενό που άφησε έμεινε μεγάλο και δυσαναπλήρωτο. Όμως δεν πρέπει να το κρύβουμε πως ο Πύργος δεν τον τίμησε όσο θα έπρεπε. Το λιγότερο που θα μπορούσε να κάνει είναι η έκδοση των «Απάντων» του, ώστε να γίνει το πνεύμα του προσιτό και στις νεότερες γενιές. Εγώ προσωπικά θα πρέπει να πω, ότι υπήρξα πνευματικό του παιδί, όπως και οι περισσότεροι άλλωστε πνευματικοί άνθρωποι της Ηλείας. Η ενθάρρυνσή του, θυμάμαι, να στραφώ στα Γράμματα υπήρξε αναμφισβήτητα καθοριστική για τη ζωή και το μέλλον μου.
Νιώθετε να έχει αναγνωριστεί το ιστορικό σας έργο;
Το 1980 η Ακαδημία Αθηνών με τίμησε με Βραβείο για το ιστορικό μου έργο. Όμως ο πνευματικός άνθρωπος και ο επιστήμων δεν είναι καλλιτέχνης της σκηνής ή του πάλκου για να δέχεται καθημερινά χειροκροτήματα. Ικανοποίησή μου είναι να βλέπω τα έργα μου να διαβάζονται και ν’ ασκούν ευεργετική επίδραση στο πνεύμα, τη σκέψη, την κρίση και τη στάση των αναγνωστών μου και ειδικότερα των νέων.
Ποια εσωτερική παράρμηση σας ωθεί να γράφετε;
Γράφω γιατί αισθάνομαι βαθιά μέσα μου το καθήκον της επιστημονικής ευθύνης και την ανάγκη της βαθύτερης εξερεύνησης του παρελθόντος και της αποκάλυψης των παλαιότερων και σύγχρονων ιστορικών ουγκυριών στην αληθινή τους διάσταση.
Μήπως ερευνώντας το παρελθόν ζείτε περισσότερο μέσα σ’ αυτό με αποτέλεσμα να σας ξεφεύγει το παρόν;
Πιστεύω πως το παρελθόν διαμορφώνει το παρόν και καθορίζει τις προοπτικές του μέλλοντος, Αντικρύζουμε, είτε το ομολογούμε είτε όχι, το παρελθόν μέσα απ’ το παρόν και το παρόν μέσα απ’ το παρελθόν. Γι’ αυτό και θεωρώ τουλάχιστον αφελή την άποψη, ότι ή ενασχόληση με το παρελθόν αποτελεί άγονη παρελθοντολογία.
Εκφράζεται διάχυτα, ωστόσο, η άποψη ότι η ιστορία έτσι όπως έχει γραφτεί, δεν είναι σε καμία περίπτωση αντικειμενική αλλά εξυπηρετεί υποκειμενικές και άλλες ίσως πολιτικές σκοπιμότητες. Μ’ αυτή την έννοια, μήπως ώς ένα βαθμό είναι αμφίβολος και ο διδακτικός της ρόλος;
Άλλους τους διδάσκει η ιστορία και άλλους όχι. Πάντως αυτοί που έγραψαν με τη δράση τους ιστορία, οπωσδήποτε την είχαν μελετήσει και είχαν αφομοιώσει τη διδαχή της. Δεν είναι τυχαίο το ότι ο Μέγας Αλέξανδρος κουβαλούσε μαζί του την Ιλιάδα του Ομήρου και το ότι η καλύτερη μετάφραση του Θουκυδίδη έγινε από τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Όσον αφορά την αντικειμενικότητα, τούτο μόνο θέλω να πω: Ο ιστορικός είναι γέννημα ενός τόπου και μιας εποχής, έχει θρησκεία, ιδεολογία, ελπίδες, συμπάθειες, φόβους. Ολα αυτά δεν μπορούν παρά να επηρεάζουν την κρίση του.
Δώστε μας επιγραμματικά τη κρίση σας για τις μεγάλες μορφές της Νεότερης Ιστορίας.
Ο Ιωάννης Καποδίστριας ήταν ο μεγάλος Έλληνας και Ευρωπαίος, η επιβλητικότερη όσο και τραγικότερη μορφή της ιστορίας μας. Ο Χαρίλαος Τρικούπης δεν εγνώριζε καλά τον λαό και γι’ αυτό «δυστυχώς επτωχεύοαμεν». Ο Ελευθέριος Βενιζέλος ήταν μέγας πολιτικός που ωστόσο έκανε μεγάλα λάθη. Ο Δημήτριος Γούναρης ήταν ρήτορας, διανοούμενος και έντιμος, όχι όμως και αποφασιστικός. Για τον Κωνσταντίνο Καραμανλή η αδέκαστη ιστορία δεν έχει καταλογίσει ακόμα τις ευθύνες που του ανήκουν. Ο Ανδρέας Παπανδρέου ενσάρκωσε πόθους και ελπίδες, δεν γνωρίζω όμως αν τον δικαιώσει και η ιστορία για το έργο του. Ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης αποτελεί, πιστεύω, την προσωποποίηση του αρριβισμού. Για τον Κωνσταντίνο Σημίτη διατηρώ επιφυλάξεις για το αν ένας διανοούμενος μπορεί να χειριστεί πολιτικά ζητήματα.
Διδάσκετε 20 χρόνια ως καθηγητής. Πόσο δύσκολος είναι ο ρόλος του παιδαγωγού;
O ρόλος του παιδαγωγού αναμφίβολα είναι πολύ σημαντικός γιατί διαμορφώνει τη γενιά που θα πάρει αύριο τις τύχες του τόπου στα χέρια της. Δυστυχώς, όμως, η Παιδεία μας περνάει σήμερα βαθύτατη κρίση, όχι μόνο υλική αλλά περισσότερο ηθική και πνευματική. Δεν υπάρχουν αρχές, ιδανικά, ορμή. Η πνευματική ηγεσία είναι σχεδόν απούσα και οι νέοι μας αφήνονται έρμαια της υλοφροσύνης και του ατομισμού. Ο δάσκαλος έχει να επιτελέσει ένα τιτάνιο έργο, γι’ αυτό και πρέπει να είναι οπλισμένος με ηθική και πνευματική αντοχή.
O Αθανάσιος Φωτόπουλος μαθητής στο Δημοτικό Σχολείο
Η εισαγωγή της Τέχνης στο σχολείο θα μπορούσε να αποτελέσει πιστεύετε τη λύση σ’ αυτό τον αδιέξοδο δρόμο της εκπαιδευτικής μας πραγματικότητας;
Αναμφισβήτητηα ναι, και αυτό γιατί η Τέχνη εξευγενίζει τον άνθρωπο και τον ανεβάζει στις υψηλότερες σφαίρες του πνεύματος, της ηθικής και του ανθρωπισμού. Όμως μην ξεχνάμε ότι η εποχή μας είναι υλιστική και οι άνθρωποι λίγο ενδιαφέρονται, δυστυχώς, για τις Τέχνες και τα Γράμματα.
Από τα ταξίδια σας στο εξωτερικό τί έχετε αποκομίσει έντονα;
Από τις ευρωπαϊκές χώρες έχω επισκεφθεί μόνο τη Γερμανία. Η πόλη του Αμβούργου με μαγνητίζει. Οι δεντροστοιχίες της, τα κανάλια, οι ναοί, τα νεοκλασσικά κτίρια, τα παλαιοβιβλιοπωλεία και η ήρεμη κοινωνική ατμόσφαιρα έχουν αποτυπωθεί βαθιά στη μνήμη μου και μου διεγείρουν συχνά τη νοσταλγία και τον πόθο μιας νέας επίσκεψης. Δεν αισθάνομαι ιδιαίτερη επιθυμία να επισκεφθώ τώρα άλλες περιοχές του δυτικού «πολιτισμένου» κόσμου. Κι αυτό δεν είναι τυχαίο. Από το 1987 έως το 1991 υπηρέτησα ως καθηγητής στην καρδιά της Αφρικής, στο Ζαΐρ. Το μέρος αυτό, που για άλλους θεωρούνταν τόπος εξορίας, για μένα στάθηκε πραγματική αποκάλυψη. Εκεί πέρασα την ευτυχέστερη ίσως περίοδο της ζωής μου. Ο εξωτισμός σ’ όλες του τις μορφές, η άγρια φύση σ’ όλο της το μεγαλείο, η «αυθεντικότητα» στη φύση και τους ανθρώπους, ησαν πράγματα που με γοήτευσαν και επέδρασαν σημαντικά στη βιοθεωρία μου. Από την Αφρική έφερα μια σημαντική συλλογή έργων αφρικανικής τέχνης (μάσκες, ξυλόγλυπτα αγαλματίδια, φετίχ κ.ά.) που θα μπορούσαν ν’ απαρτίσουν ένα μικρό μουσείο. Έφερα επίσης 700 περίπου τόμους βιβλίων σχετικά με την Αφρική, κι έτσι είμαι κάτοχος μιας από τις μεγαλύτερες εξειδικευμένες βιβλιοθήκες αφρικανικών σπουδών στη χώρα μας. Από το 1989 επίσης εκδίδω κάθε χρόνο το διεθνές επιστημονικό πριοδικό Journal of Oriental and Afri-can Studies, στο οποίo συνεργάζονται επιστήμονες από όλο τον κόσμο.
Ποιοι είναι οι πιο αγαπημένοι σας φίλοι;
Οι 5.000 τόμοι της βιβλιοθήκης μου. Όμως υπάρχουν και πολύ λίγοι φίλοι που τους αισθάνομαι σαν αδελφούς. Είχα την ατυχία, δυστυχώς, να χάσω τον μόνο αδελφό μου Μίμη, που στα μαθητικά του χρόνια ήταν αθλητικός συντάκτης στην Αυγή του Πύργου.
Σε μια γυναίκα, τι σας γοητεύει πάντα;
Ο ερωτισμός που μπορεί να αποπνέει η μορφή, η ψυχή και το πνεύμα της.
Στο Θεό πιστεύετε;
Άσχετα από τους εξωτερικούς τύπους της λατρείας που κάθε θρησκεία επιβάλλει στους πιστούς της, πιστεύω στον αιώνιο, άναρχο και ακατάληπτο Πατέρα όλων των ανθρώπων. Δεν κρύβω τον βαθύτατο σεβασμό μου στην Ορθόδοξη παράδοση του Έθνους μας, στην πνευματικότητα της Ορθοδοξίας, στο κοινωνικό και κοινοβιακό της πρόσωπο. Γι’ αυτό θλίβομαι βαθύτατα, όταν βλέπω κληρικούς που δεν είναι πρότυπα αγαθότητας, φιλανθρωπίας και πραότητας, που βλέπουν τον κλήρο ως προσοδοφόρο επάγγελμα και όχι ως πορεία καθημερινής εγρήγορσης, ταπείνωσης και θυσίας.
**Tη συνέντευξη έδωσα στη δημοσιογράφο Γεωργία Γεωργοπούλου. Δημοσιεύθηκε στην εφημ. «Πατρίς» του Πύργου την 10.11.1996
“Τα Κυριακάτικα”: Δείτε παρακάτω προηγούμενα άρθρα της στήλης:
Μονή Ασκητή στο Γούμερο: Το τοπωνύμιο και η λαϊκή παράδοση
Ο Πύργιος (Γορτυνιακής καταγωγής) μεγάλος αρχαιολόγος Βασίλειος Λεονάρδος
Ο Ιστορικός της Ηλείας Γεώργιος Παπανδρέου (1859-1940)*
Οι «Ποσειδωνιάται» του Κ. Π. Καβάφη*
Σελίδες αυτοβιογραφίας… (Μυθοπλασία)
Τάσης Καζάζης: Δήμαρχος Πύργου στη Γερμανική Κατοχή, σε ημέρες σκληρής δοκιμασίας και κινδύνων
Δείτε ΕΔΩ περισσότερα άρθρα της στήλης
