«Κυριακάτικα»: Οι Λα­λαίοι Τουρ­καλ­βα­νοί

Η στήλη που επιμελείται και παρουσιάζει κάθε Κυριακή -αποκλειστικά για το iliaenimerosi.gr- o πρ. Καθηγητής Ιστορίας Πανεπιστημίου Πατρών, Αθανάσιος Φωτόπουλος ασχολείται σήμερα (14/12/2025), με τους Τουρκαλβανούς του Λάλα (μου­σουλ­μά­νοι ἀλ­βα­νι­κῆς κατα­γω­γῆς)  

Αθανάσιος Φωτόπουλος, πρ. Καθηγητής Ιστορίας Πανεπιστημίου Πατρών

Κα­τὰ τὴν Τουρ­κο­κρα­τί­α ἡ Πε­λο­πόν­νη­σος κα­τοι­κοῦν­ταν κυ­ρί­ως ἀ­πὸ Ἕλλη­νες ἀλ­λὰ καὶ ἀ­πὸ Τούρ­κους ποὺ εἶ­χαν ἐγ­κα­τα­στα­θεῖ ἐ­κεῖ ἀ­πὸ τὴν ἐ­πο­χὴ τῆς κα­τά­κτη­σης τοῦ τό­που. Ὑ­πῆρ­χαν ὅ­μως καὶ μου­σουλ­μά­νοι ἀλ­βα­νι­κῆς κατα­γω­γῆς, οἱ ὁ­ποῖ­οι λό­γῳ τῆς θρη­σκεί­ας τους κα­λοῦν­ταν Τουρ­καλ­βα­νοί.

Αὐτοὶ προ­έρ­χον­ταν ἀ­πὸ τοὺς Ἀλ­βα­νοὺς ἐ­ποί­κους τῆς ὕ­στε­ρης βυ­ζαν­τι­νῆς πε­ρι­ό­δου καὶ κα­τοι­κοῦ­σαν στὴν πε­ρι­ο­χὴ τοῦ Λά­λα τῆς Ἠ­λεί­ας. Συμ­πα­γὴς μουσουλ­μα­νι­κὸς πλη­θυ­σμὸς ἀλ­βα­νι­κῆς κα­τα­γω­γῆς κα­τοι­κοῦ­σε καὶ στὰ Βαρδου­νο­χώ­ρια τῆς Λα­κω­νί­ας, ἂν καὶ ἐ­γρά­φη ὅ­τι πολ­λοὶ ἀ­πὸ τοὺς Βαρ­δου­νιῶ­τες προ­έρ­χον­ταν ἀ­πὸ Λά­κω­νες ποὺ εἶ­χαν ἐ­ξισ­λα­μι­σθεῖ.

Ἡ θέ­ση τοῦ Λά­λα, ποὺ ἀ­πέ­χει πε­ρὶ τὰ 40 χλμ. ἀ­πὸ τὸν Πύρ­γο, εἶ­ναι μί­α ἀ­πὸ τὶς γρα­φι­κό­τε­ρες τῆς Ἠ­λεί­ας. Δά­ση ἀ­πὸ πεῦ­κα τὴν πε­ρι­έ­βαλ­λαν καὶ τὸ κον­τι­νὸ δά­σος τῆς Κά­πε­λης ἦ­ταν ἀ­λη­θι­νὴ πη­γὴ πλού­του. Ἡ φύ­ση τοῦ ἐ­δά­φους εὐ­νο­οῦ­σε τὴ γε­ωρ­γί­α καὶ κτη­νο­τρο­φί­α, ἐ­νῶ δυ­ὸ πη­γὲς ἐ­ξα­σφά­λι­ζαν τὴν ὕδρευ­σή του. Ἡ ἐ­πι­φά­νεια  τῆς  κώ­μης  εἶ­χε  μῆ­κος 5.500 μ. καὶ πλά­τος 3.700 μ. Ἡ στρα­τη­γι­κή της ση­μα­σί­α ἦ­ταν με­γά­λη, για­τί ἀ­πὸ ἐ­κεῖ δι­ερ­χό­ταν ὁ δρό­μος πρὸς τὴν ὀ­ρει­νὴ Ἠ­λεί­α, καὶ ἀ­πὸ τὸν ὑ­ψη­λό της ἐ­ξώ­στη μπο­ροῦ­σε νὰ ἐ­λεγ­χθεῖ στρα­τι­ω­τι­κὰ ἡ ὀ­ρει­νὴ Ἠ­λεί­α, ἡ ἐ­παρ­χί­α Φα­να­ρίου (Ὀ­λυμ­πί­ας) καὶ ἡ δυ­τι­κὴ Γορ­τυ­νί­α.

Δὲν γνω­ρί­ζου­με μὲ ἀ­κρί­βεια τὸν χρό­νο τῆς ἐγ­κα­τά­στα­σης τῶν Ἀλ­βα­νῶν στοῦ Λά­λα. Ἐ­πι­κρα­τοῦ­σε ἡ γνώ­μη (Ἀμ­βρό­σιος Φραν­τζῆς) ὅ­τι ἡ ἐγ­κα­τά­στα­σή τους ἔ­γι­νε πε­ρὶ τὶς ἀρ­χὲς τῆς δεύ­τε­ρης τουρ­κο­κρα­τί­ας (1714) καὶ στὴν ἀρ­χὴ κα­τοι­κοῦ­σαν σὲ λί­γες μι­κρὲς κα­τοι­κί­ες, ἐ­νῶ αὐ­ξή­θη­καν με­τὰ τὰ ὀρ­λω­φι­κά, ὁ­πό­τε κα­τέ­φυ­γαν ἐ­κεῖ πολ­λοὶ ἀ­πὸ τοὺς Τσά­μη­δες ποὺ ξέ­μει­ναν στὴν Πε­λοπόν­νη­σο με­τὰ τὴν κα­τα­στρο­φὴ τῆς στρα­τι­ω­τι­κῆς τους δύ­να­μης ἀ­πὸ τα­κτι­κὰ τουρκι­κὰ στρα­τεύ­μα­τα καὶ Ἕλ­λη­νες κλέ­φτες. Ὁ Ἄγ­γλος πε­ρι­η­γη­τὴς W­i­l­l­i­am M­a­r­t­in L­e­a­ke (ΦΩΤΟ ΚΑΤΩ), χω­ρὶς νὰ πα­ρα­πέμ­πει σὲ κά­ποι­α βυ­ζαν­τι­νὴ πη­γή, τοὺς θε­ω­ρεῖ ὡς ὑ­πο­λείμ­μα­τα τῶν Ἀλ­βα­νῶν ποὺ κα­τοι­κοῦ­σαν στοὺς ὕ­στε­ρους βυ­ζαν­τι­νοὺς χρό­νους στὴν ἀρ­κα­δι­κὴ Δα­βιά, καὶ ὁ ἱ­στορι­κὸς τῆς ἑλ­λη­νι­κῆς ἐ­πα­νά­στα­σης Σπυ­ρί­δων Τρι­κού­πης ἀ­νά­γει τὴν ἀρ­χὴ τῆς ἀ­ποί­κη­σης τοῦ Λά­λα στοὺς βυ­ζαντι­νοὺς χρό­νους.

Στὴν πρώ­τη τουρ­κι­κὴ ἀ­πο­γρα­φὴ τοῦ 1461 ἀ­να­φέ­ρε­ται τοῦ Λάλα ὡς κα­τοι­κού­με­νο ἀ­πὸ Ἀλ­βα­νούς, ὁ­πό­τε εἶ­ναι ἀ­ναμ­φι­σβή­τη­το ὅ­τι πρόκει­ται γιὰ ἀλ­βα­νό­φω­νο οἰ­κι­σμὸ τῶν βυ­ζαν­τι­νῶν χρό­νων. Εἶ­ναι γνω­στὸ ὅ­τι γύ­ρω στὰ μέ­σα του 14ου αἰ­ώ­να ὁ δε­σπό­της Μα­νου­ὴλ Καν­τα­κου­ζη­νὸς προ­σέλα­βε Ἀλ­βα­νοὺς μι­σθο­φό­ρους, ὁ δὲ δι­ά­δο­χός του Θε­ό­δω­ρος Α΄ Πα­λαι­ο­λό­γος (1383-1407) ἐγ­κα­τέ­στη­σε στὴν Πε­λο­πόν­νη­σο δέ­κα χι­λιά­δες Ἀλ­βα­νούς, οἱ ὁ­ποῖ­οι εἶ­χαν ἔλ­θει μὲ τὶς οἰ­κο­γέ­νει­ες καὶ τὰ κο­πά­δια τους. Ὁ ἀ­νώ­νυ­μος συγγρα­φέ­ας τοῦ Πα­νη­γυ­ρι­κοῦ στὸν Μα­νου­ὴλ καὶ Ἰ­ω­άν­νη τοὺς Πα­λαι­ο­λό­γους ἀ­να­φέ­ρει ὅ­τι ζοῦ­σαν πολ­λοὶ Ἀλ­βα­νοὶ ποι­μέ­νες στὴν Ἠ­λεί­α καὶ τὸ 1427 ὁ Κάρο­λος Τόκ­κος ἀ­πή­γα­γε τὰ ζῶ­α τους. Ὑ­πῆρ­χαν ἀλ­βα­νό­φω­νοι στὴν Ἠ­λεί­α μέ­χρι τὴν κα­πο­δι­στρια­κὴ πε­ρί­ο­δο, ἀλ­λὰ κα­τό­πιν ἐ­πῆλ­θε πλή­ρης ἀ­φο­μοί­ω­σή τους καὶ ὡς μό­να τε­κμή­ρια ἀ­πό­μει­ναν το­πω­νύ­μια ἀλ­βα­νι­κῆς  προ­έ­λευ­σης καὶ, τουλάχιστον μέχρι το 1924, κά­ποι­α ἀ­νά­μνη­ση τῆς ἀλ­βα­νι­κῆς στὰ χω­ριὰ Κό­μη, Κα­λο­λε­τσή, Μη­λι­ὲς καὶ Μπά­στα, όπως αναφέρει ο ιστορικός της Ηλείας Γεώργιος Παπανδρέου. Ἡ πε­ρι­ο­χὴ τοῦ Λά­λα καὶ τῆς Κά­πε­λης πε­ρι­ε­λάμ­βα­νε ἀλ­βα­νό­φω­να χω­ριά, ἀλ­λὰ σή­με­ρα τί­πο­τα δὲν θυ­μί­ζει τὴν πα­λαι­ὰ πραγ­μα­τι­κό­τη­τα.

Στὶς πα­ρα­μο­νὲς τῆς ἐπανάστασης τοῦ 1821 ἡ κώ­μη κατοικοῦν­ταν ἀ­πὸ 2000 οἰ­κο­γέ­νει­ες καὶ ἀ­ριθ­μοῦ­σε 7000 κα­τοί­κους. (Σή­με­ρα κα­τοι­κοῦν πε­ρὶ τοὺς 600). Ἦ­ταν ἕ­δρα κα­ζᾶ ποὺ ὑ­πα­γό­ταν στὴν ἐ­παρ­χί­α (βι­λα­έ­τιο) τῆς Γα­στού­νης. Κα­τὰ τὸν Ἀμ­βρ. Φραν­τζῆ, οἱ Λα­λαῖ­οι «ἦ­σαν ἄν­θρω­ποι κοι­νω­νι­κοὶ μὲν καὶ εὐ­πρό­σι­τοι, ἐ­νί­ο­τε δὲ καὶ με­τα­δο­τι­κοί, ἀν­δρεῖ­οι, γεν­ναῖ­οι, πλού­σιοι καὶ κτη­μα­τί­αι εὐ­κα­τά­στα­τοι· ἀλ­λ’ ἦσαν καὶ κα­τα­χρη­στι­κοὶ καὶ δυ­νά­σται ἐ­περειδό­με­νοι εἰς τὴν ἀν­δρεί­αν των». Ἦ­ταν ὀρ­γα­νω­μέ­νοι σὲ  φ ά ρ ε ς ποὺ κα­τοικοῦ­σαν σὲ ἰ­δι­αί­τε­ρες συ­νοι­κί­ες καὶ δι­οικοῦν­ταν ἀ­πὸ γέ­ρον­τες, τῶν ὁ­ποίων ἡ δύ­να­μη ἐ­ξαρ­τι­ό­ταν ἀ­πὸ τὸν ἀ­ριθ­μὸ τῶν ὁ­πλο­φό­ρων καὶ τὸν πλοῦ­το ποὺ δι­έ­θε­ταν. Ὁ ἀρ­χη­γός τους ἀ­σκοῦ­σε ἀ­πό­λυ­τη ἐ­ξου­σί­α καὶ μπο­ροῦ­σε νὰ ἐ­πι­βά­λει ἀ­κό­μα καὶ τὴ θα­να­τι­κὴ ποι­νή.

Λι­γο­στοὶ Ἕλ­λη­νες βρί­σκον­ταν κον­τά τους καὶ τοὺς ὑ­πη­ρε­τοῦ­σαν ὡς γραμ­μα­τεῖς καὶ δι­α­χει­ρι­στὲς τῆς πε­ρι­ου­σί­ας τους. Ὁ στρα­τη­γὸς τῆς ἐ­πα­νά­στα­σης Πα­να­γι­ώ­της Γι­α­τρά­κος (ΦΩΤΟ ΕΠΑΝΩ) εἶ­χε ζή­σει προ­επα­να­στα­τι­κὰ ἐ­πὶ τρί­α χρό­νια στοῦ Λά­λα ὡς για­τρὸς τῶν ἀ­γά­δων. Οἱ Λα­λαῖ­οι μι­λοῦ­σαν τὴ ἀλ­βα­νι­κὴ καὶ τὴν ἑλ­λη­νι­κὴ καὶ ἐ­λά­χι­στοι τὴν τουρ­κι­κή.

Ἀ­να­φέ­ρε­ται ὅ­τι στὰ ὀρ­λω­φι­κὰ οἱ Λα­λαῖ­οι, ὅ­πως καὶ οἱ Βαρ­δου­νι­ῶ­τες συνέ­πρα­ξαν μὲ τοὺς ὁ­μό­φυ­λούς τους Ἀλ­βα­νοὺς σ’ ἐ­πι­χει­ρή­σεις κα­τὰ τῶν ἐπανα­στα­τῶν Ἑλ­λή­νων καὶ ἀ­πε­κό­μι­σαν πολ­λὰ ἀ­πὸ τὴ λα­φυ­ρα­γω­γί­α. Σὲ δημο­τι­κὸ τρα­γού­δι ἀ­να­φέ­ρε­ται ὅ­τι ἔ­λα­βαν μέ­ρος στὴν ἐκ­πόρ­θη­ση τοῦ πύρ­γου τοῦ Πα­να­γι­ώ­τα­ρου στὴν Κα­στά­νι­τσα τῆς Μά­νης, ὅ­που φο­νεύ­θη­κε ὁ κλέ­φτης Κων­σταν­τῆς Κο­λο­κο­τρώ­νης. Φαί­νε­ται ὅ­τι με­τὰ τὴν ἐκ­δί­ω­ξη τῶν Ἀλ­βα­νῶν ἀπὸ τὴν Πε­λο­πόν­νη­σο κά­ποι­οι ἀ­πὸ αὐ­τοὺς ἔ­μει­ναν κον­τὰ στοὺς ὁ­μο­ε­θνεῖς τους τοῦ Λά­λα, ὅ­πως ὁ μπέ­ης Ἀ­ζίζ-ἀ­γὰς Σέ­βρα­νη ποὺ γιὰ πολ­λὰ χρό­νια προέβαι­νε σὲ λη­στρι­κὲς ἐ­πι­χει­ρή­σεις στὴν πε­ρι­ο­χή.

Ἀ­πὸ τὴν πρώ­τη τουρ­κο­κρα­τί­α στὴν ἐ­παρ­χί­α Γα­στού­νης, ὅ­που ἀ­νῆ­κε τοῦ Λά­λα, ἡ ἰ­σχυ­ρό­τε­ρη καὶ πλου­σι­ό­τε­ρη οἰ­κο­γέ­νεια ἦ­ταν οἱ Χο­το­μα­ναῖ­οι. Ὅ­μως ἔ­κα­ναν σπά­τα­λο καὶ ἄ­σω­το βί­ο καὶ τε­λι­κὰ ξέ­πε­σαν, ἀ­πὸ δὲ τὰ τέ­λη τοῦ 18ου αἰ­ώ­να ἡ ἰ­σχύς τους πε­ρι­ο­ρί­στη­κε καὶ τε­λι­κὰ ἐ­πι­σκι­ά­στη­κε ἀ­πὸ τοὺς Λα­λαί­ους. Θυ­γα­τέ­ρες τους εἶ­χαν παν­τρευ­τεῖ ἀ­γά­δες ἀ­πὸ τοὺς Ἰ­σμα­η­λαί­ους τοῦ Λά­λα, στοὺς ὁ­ποί­ους πε­ρι­ῆλ­θε τὸ μέ­γι­στο μέ­ρος τῶν γαι­ο­κτη­σι­ῶν τους ὄ­χι μό­νο στὴν Ἠ­λεί­α ἀλ­λὰ καὶ σὲ γει­το­νι­κὲς πε­ρι­ο­χές. Ἐ­πει­δὴ στὸ ὀ­θω­μα­νι­κὸ σύ­στη­μα ἐ­ξου­σί­ας καὶ δι­οί­κη­σης ἡ κα­τά­λη­ψη ἀ­ξι­ω­μά­των ἐ­ξαρ­τι­ό­ταν καὶ ἀ­πὸ τὴ γαιοκτη­τι­κὴ δύ­να­μη, βλέ­που­με τοὺς Λα­λαί­ους νὰ κα­τα­λαμ­βά­νουν δη­μό­σια ἀξι­ώ­μα­τα στὴν ἐ­παρ­χί­α τους (βο­ε­βό­δες, ζα­πί­τες) ἀ­πὸ τὴν τε­λευ­ταί­α δε­κα­ε­τί­α τοῦ 18ου αἰ­ώ­να. Οἱ πε­ρι­ου­σί­ες τους δι­ευ­ρύν­θη­καν καὶ πα­ράλ­λη­λα ἐ­πι­δό­θη­καν στὴν προ­σο­δο­φό­ρα ἐ­νοι­κί­α­ση τῶν δη­μο­σί­ων προ­σό­δων. Μὲ τὸ ἐμ­πό­ριο δὲν ἀ­σχο­λή­θη­καν, κι ἔ­τσι αὐ­τὸ πε­ρι­ῆλ­θε στὰ χέ­ρια τῶν Ἑλ­λή­νων.

Οἱ σχέ­σεις τους μὲ τοὺς χρι­στια­νοὺς τῆς Ἠ­λεί­ας ἦ­ταν σχε­τι­κῶς κα­λές, καὶ ὁ­ρι­σμέ­να ἐ­πει­σό­δια (φό­νοι, ἁρ­πα­γὲς παρ­θέ­νων, βι­αι­ο­πρα­γί­ες, λε­η­λα­σί­ες περιου­σι­ῶν κ.ἄ.) δὲν μπο­ροῦν νὰ με­τα­βά­λουν τὴ γε­νι­κὴ αὐ­τὴ δι­α­πί­στω­ση. Τὸ ὅ­τι ὑ­πῆρ­χαν ἐξισ­λα­μι­σθέν­τες (μουρ­τά­τες) Ἕλ­λη­νες στὰ κον­τι­νὰ χω­ριὰ Φλόκα, Μι­ρά­κα, Στρα­βο­κέ­φα­λο καὶ Λού­βρου, δὲν ση­μαί­νει ὅ­τι αὐ­τὸ ἔ­γι­νε μετὰ τὴν ἄ­σκη­ση βί­ας εκ μέρους τῶν Λα­λαί­ων κα­τὰ τὴν πε­ρί­ο­δο τῆς ἀλβανοκρα­τί­ας ὕ­στε­ρ’ ἀ­πὸ τὰ ὀρ­λω­φι­κά, για­τί οἱ Λα­λαῖ­οι δὲν ἦ­ταν θρη­σκευτι­κῶς μι­σαλ­λό­δο­ξοι.

Ἐ­πι­φα­νεῖς ἀ­γά­δες, ὅ­πως ὁ Σε­ϊν­τά­γας καὶ ὁ Λι­μά­ζα­γας εἶχαν νυμ­φευ­θεῖ Ἑλ­λη­νί­δες. Ὁ τε­λευ­ταῖ­ος εἶ­χε ἀ­πα­γά­γει ἑ­κου­σί­ως τὴν Ἑ­λέ­νη, κό­ρη τοῦ προ­ε­στοῦ τῆς κα­λα­βρυ­τι­νῆς κώ­μης Λει­βάρ­τζι Χρι­στό­δου­λου Παπαδό­που­λου, καὶ ἡ λα­ϊ­κὴ μού­σα συ­νέ­θε­σε τρα­γού­δι ποὺ τρα­γου­δι­έ­ται ἀ­κό­μη ­καὶ στὶς ἡ­μέ­ρες μας. Πι­έ­σεις ἀ­σκοῦ­σαν πρὸς τὴ Γορ­τυ­νί­α γιὰ νὰ τὴ θέ­σουν ὑ­πὸ τὸν ἔ­λεγ­χό τους, πα­ρὰ τὴν ἀν­τί­δρα­ση τῶν Δε­λη­γι­αν­ναί­ων καὶ τοῦ καπόμπα­ση τῆς ἐ­παρ­χί­ας Κό­λια Πλα­πού­τα, τοὺς ὁ­ποί­ους κα­τέ­τρε­ξαν. Μὲ τοὺς κλέ­φτες οἱ σχέ­σεις τοὺς ἦ­ταν ἰ­δι­ά­ζου­σες. Ὑ­πῆρ­ξαν Λα­λαῖ­οι λη­στές, ὅ­πως ὁ Χάτ­ζος Φι­δᾶς, ὁ Χα­σά­να­γας Φι­δᾶς, ὁ Κον­ταχ­μέ­της, ὁ Σι­αμ­πά­νης καὶ ὁ Μοῦρτος Ζαρ­το­βᾶς, οἱ ὁ­ποῖ­οι ἄλ­λο­τε στρέ­φον­ταν ἐ­ναν­τί­ον ὁ­ρι­σμέ­νων κλεφτῶν ἢ προ­ε­στῶν, κι ἄλ­λο­τε συ­νερ­γά­ζον­ταν μὲ αὐτοὺς. Ὁ Μοῦρ­τος Ζαρτο­βᾶς ἐ­φό­νευ­σε τὸν κλέ­φτη Θα­νά­ση Πε­τι­με­ζᾶ στὸν πύρ­γο του στὰ Σουδενὰ τῶν Κα­λα­βρύ­των. Σὲ κλέ­φτι­κα μπου­λού­κια ὑ­πῆρ­χαν καὶ κά­ποι­οι Τουρ­καλ­βα­νοί, εἶ­ναι δὲ γνω­στὴ ἡ συ­νερ­γα­σί­α ποὺ εἶ­χαν μὲ τὸν Ζα­χα­ριᾶ καὶ τοὺς Κο­λο­κο­τρω­ναί­ους. Ὁ παπ­ποῦς τοῦ Θε­όδ. Κο­λο­κο­τρώ­νη καὶ τοῦ Ἀ­λῆ Φαρ­μά­κη ἦ­ταν ἀ­δελ­φο­ποι­η­τοί, γι’ αὐ­τὸ καὶ τὰ ἐγ­γό­νια τους δι­α­τή­ρη­σαν τὴν πα­τρο­γο­νι­κὴ φι­λί­α. Εἶ­ναι γνω­στὸ ὅ­τι στὴ διά­ρκεια τῆς ἐ­πα­νά­στα­σης οἱ Ἀλβανοὶ ἐμ­πι­στεύ­ον­ταν ἰ­δι­αί­τε­ρα τὸν Κο­λο­κο­τρώ­νη κι αὐ­τὸς τοὺς προστάτευ­ε καὶ  προ­σπα­θοῦ­σε νὰ τοὺς προ­φυ­λά­ξει ἀ­πὸ τὴν ἐ­ξόν­τω­ση.

Λάλα : Η πύλη του Σεϊντάγα. Ήταν κατασκευασμένη με λίθους από τον αρχαιολογικό χώρο της Ολυμπίας.

Οἱ Λα­λαῖ­οι, ὅ­πως καὶ οἱ Βαρ­δου­νι­ῶ­τες τῆς Λα­κω­νί­ας ἦ­ταν ἰ­σχυ­ρὰ ἐ­ρεί­σμα­τα τῆς τουρ­κι­κῆς ἐ­ξου­σί­ας στὴν Πε­λο­πόν­νη­σο. Ὁ ἑ­κά­στο­τε δι­οι­κη­τὴς (πα­σᾶς ἢ Μό­ρα βα­λε­σί) ἀ­νε­χόν­ταν τοὺς ἐμ­πει­ρο­πό­λε­μους καὶ ἀ­νυ­πό­τα­κτους Ἀλ­βα­νοὺς καὶ πα­ρέ­βλε­πε τὶς κα­τα­χρή­σεις καὶ βι­αι­ο­πρα­γί­ες τους σὲ βά­ρος τῶν ὑποδούλων, για­τί τὰ τα­κτι­κὰ τουρ­κι­κὰ στρα­τεύ­μα­τα ἀ­ριθ­μοῦ­σαν μό­νο 2500 ἄν­δρες ἀ­πὸ τοὺς ὁ­ποί­ους οἱ 500 δι­έ­με­ναν στὴν πρω­τεύ­ου­σα (Τρι­πο­λι­τσά) καὶ δὲν ἦ­ταν σὲ θέ­ση νὰ ἐ­λέγ­χουν τὴ δη­μό­σια τά­ξη, νὰ προ­λαμ­βά­νουν τυ­χὸν ἐπανα­στα­τι­κὰ κι­νή­μα­τα καὶ νὰ κα­τα­δι­ώ­κουν τοὺς κλέ­φτες.

Ἰ­σχυ­ρὴ ἀν­τί­δρα­ση τῆς ἐ­ξου­σί­ας ἐ­ναν­τί­ον τους ὑ­πῆρ­ξε ὅ­ταν ἦλ­θε (Ἰ­αν. 1807) ὡς δι­οι­κη­τὴς τῆς Πε­λο­πον­νή­σου ὁ Βε­λῆ πα­σᾶς, γιὸς τοῦ Ἀ­λῆ πα­σᾶ τῶν Ἰ­ω­αν­νί­νων. Μὲ δύ­να­μη 7-10 χι­λιά­δων ἀν­δρῶν προ­σπά­θη­σε νὰ ἐ­πι­βά­λει τὴν ἀ­πό­λυ­τη κυ­ρι­αρ­χί­α του ἔ­χον­τας ὡς ἀ­πώ­τε­ρο σκο­πό του τὴν ἐ­πέ­κτα­ση τῆς ἰ­σχύ­ος τοῦ πα­τέ­ρα του στὴν Πε­λο­πόν­νη­σο. Γι’ αὐ­τὸ φέρ­θη­κε εὐ­νο­ϊ­κὰ πρὸς τοὺς φο­ρεῖς τῆς το­πι­κῆς αὐτοδι­οί­κη­σης (μο­ρα­γι­ά­νη­δες καὶ κοτ­ζαμ­πά­ση­δες), ἔ­δω­σε κά­ποι­α οἰ­κο­νο­μι­κὰ προ­νό­μια στοὺς ὑ­πό­δου­λους καὶ τοὺς προ­στά­τευ­σε ἀ­πὸ τὶς αὐ­θαι­ρε­σί­ες τῶν Τούρ­κων. Πα­ράλ­λη­λα προ­σπά­θη­σε νὰ μει­ώ­σει τὴν ἰ­σχὺ καὶ νὰ πε­ρι­ο­ρί­σει τὶς αὐ­θαι­ρε­σί­ες τῶν ἀν­τι­δρών­των στὰ σχέ­δια καὶ τὴν πο­λι­τι­κή του.

Ὅ­ταν ὁ ἰσχυρὸς Λα­λαῖ­ος Ἀ­λῆ Φαρ­μά­κης, συ­κο­φαν­τη­μέ­νος ἀ­πὸ τοὺς θεί­ους του Σεϊντά­γα καὶ Μου­στα­φά­γα καὶ τὸν κοτ­ζάμ­πα­ση τῶν Λαγ­κα­δίων Ἰ­ω­άν­νη Δελη­γιά­ννη, κλή­θη­κε στὴν Τρι­πο­λι­τσὰ καὶ ἀ­πει­θών­τας δὲν προ­σῆλ­θε, ἰ­σχυρό­τα­τη δύ­να­μη ἐ­στά­λη ἐ­ναν­τί­ον του ἀ­πὸ τὸν Βε­λῆ. Μὲ χί­λιους Ἀλ­βα­νοὺς στὴν ὑ­πη­ρε­σί­α τοῦ ὁ Ἀ­λῆ Φαρ­μά­κης πο­λι­ορ­κή­θη­κε στὸν πύρ­γο του στὸ Μο­να­στηρά­κι τῆς Γορ­τυ­νί­ας, μά­λι­στα πρὸς βο­ή­θειά του προ­σῆλ­θε ἀ­πὸ τὴ Ζά­κυν­θο, ὅ­που εἶ­χε κα­τα­φύ­γει, ὁ πα­λαι­ός του φί­λος Θε­ό­δω­ρος Κο­λο­κο­τρώ­νης (ΦΩΤΟ ΚΑΤΩ).

Ἐ­πει­δὴ δὲν κα­τέ­στη δυ­να­τὸν νὰ καμ­φθεῖ ἡ ἄ­μυ­να τῶν πο­λι­ορ­κου­μέ­νων, ἐ­πῆλ­θε συμβι­βα­σμὸς καὶ τοὺς δό­θη­κε ἀ­μνη­στί­α μὲ τὸν ὅρο νὰ ἐ­πι­στρέ­ψει ἀ­βλα­βὴς ὁ Κο­λο­κο­τρώ­νης στὴ Ζά­κυν­θο καὶ νὰ με­τα­βεῖ ὁ Ἀ­λῆ Φαρ­μά­κης στὴν Τρι­πο­λιτσὰ γιὰ νὰ προ­σκυ­νή­σει τὸν Βε­λῆ.

Τὸ ἐ­πει­σό­διο αὐ­τὸ εἶ­ναι μέ­ρος μιᾶς εὐ­ρύ­τε­ρης κί­νη­σης Ἑλ­λή­νων, Τούρκων καὶ Ἀλ­βα­νῶν τῆς Πε­λο­πον­νή­σου μὲ συ­νω­μο­τι­κὸ χα­ρα­κτή­ρα. Πρωτερ­γά­τες τῆς κί­νη­σης αὐ­τῆς ἀ­να­φέ­ρον­ται οἱ Λα­λαῖ­οι Ἀ­λῆ Φαρ­μά­κης καὶ ὁ ἀ­δελ­φός του Για­κοὺπ Λέ­λες, ὁ Θε­όδ. Κο­λο­κο­τρώ­νης καὶ ἄλ­λοι ἐ­πι­φα­νεῖς προ­ε­στοί, με­τα­ξὺ τῶν ὁ­ποί­ων καὶ ὁ Γε­ώρ­γιος Σι­σί­νης. Ἔ­γι­ναν στὴν Κέρ­κυ­ρα συ­ναν­τή­σεις μὲ τὸν Γάλ­λο ἁρ­μο­στὴ τῶν Ἰ­ο­νί­ων νή­σων D­o­n­z­e­l­ot καὶ ἐ­ξε­τάστη­κε τὸ ἐν­δε­χό­με­νο νὰ με­τα­βεῖ ἀν­τι­προ­σω­πεί­α Πε­λο­πον­νη­σί­ων στὸ Πα­ρί­σι γιὰ συ­νάν­τη­ση μὲ τὸν Να­πο­λέ­ον­τα, ὅ­μως ἡ κα­τά­λη­ψη τῶν Ἑ­πτα­νή­σων ἀ­πὸ τοὺς Ἄγ­γλους μα­ταί­ω­σε τὰ σχέ­δια αὐ­τά. Ὁ Βε­λῆς ἀ­να­χώ­ρη­σε ἀ­πὸ τὴν Πελοπόν­νη­σο τὴν Ἄ­νοι­ξη τοῦ 1811 καὶ συμ­με­τέ­σχε στὴν ἐκ­στρα­τεί­α τῆς Πύλης κα­τὰ τῶν Ρώσ­σων, ἐ­κμε­ταλ­λευ­ό­με­νοι δὲ τὴν ἀ­που­σί­α του οἱ συ­νω­μό­τες προ­κά­λε­σαν ἐ­ξέ­γερ­ση τῶν φρου­ρῶν Ναυ­πλί­ου, Με­θώ­νης, Κο­ρώ­νης καὶ Ναυ­α­ρί­νου καὶ πο­ρεί­α κα­τὰ τῆς Τρι­πο­λι­τσᾶς ὑ­πὸ τὴ δι­οί­κη­ση τοῦ Για­κοὺπ Λέ­λε. Τὰ γε­γο­νό­τα αὐ­τὰ εἶ­χαν ὡς ἀ­πο­τέ­λε­σμα τὴ με­τά­θε­ση τοῦ Βε­λῆ στὰ Τρίκα­λα τῆς Θεσ­σα­λί­ας.

Στὰ ἑ­πό­με­να χρό­νια καὶ μέ­χρι τὴν ἐ­πα­νά­στα­ση τοῦ 1821 οἱ Λα­λαῖ­οι ἔμειναν ἀ­νε­νό­χλη­τοι ἐκ μέ­ρους τῆς ἐ­ξου­σί­ας καὶ τὸ μό­νο γε­γο­νὸς ποὺ διατάρα­ξε τὶς σχέ­σεις τους ἦ­ταν ὁ φό­νος τοῦ ἐ­πι­φα­νοῦς Σε­ϊν­τά­γα καὶ τοῦ γιοῦ του Ἀ­ζὶζ ἀ­γᾶ (1817). Ὁ Σε­ϊν­τά­γας ὑ­πῆρ­ξε ὁ ἐ­πι­φα­νέ­στε­ρος τῶν Λα­λαί­ων. Διέθε­τε με­γά­λη πε­ρι­ου­σί­α καὶ εἶ­χε χρη­μα­τί­σει βο­ε­βό­δας τοῦ Πύρ­γου. Κα­τὰ τὴν το­πι­κὴ ἱ­στο­ρι­ο­γρα­φί­α (Γ. Χρυ­σαν­θα­κό­που­λος), ἦ­ταν «ὁ σο­βα­ρώ­τε­ρος καὶ ἀ­ξι­ο­πρε­πέ­στε­ρος ἀ­γᾶς, εὐ­γε­νής, φι­λάν­θρω­πος, μὲ ἡ­γε­μο­νι­κὴν πα­ρά­στα­σιν, σῶ­μα ὑ­ψη­λὸν καὶ εὐ­θυ­τε­νές, ἐ­νε­δύ­ε­το πο­λυ­τε­λῶς καὶ ἦ­το ὁ δι­ο­ρα­τι­κώ­τε­ρος τῶν ἀ­γά­δων».

Εἶ­χε νυμ­φευ­θεῖ τὴ Ζω­ὴ Πο­λέ­μη ἀ­πὸ τὸν Πύρ­γο, στὴν ὁ­ποί­α ἐ­πέ­τρε­ψε νὰ δι­α­τη­ρή­σει τὴ χρι­στι­α­νι­κή της πί­στη. Τὸν σέ­βον­ταν ὄ­χι μό­νο οἱ ὁ­μό­φυ­λοι καὶ ὁ­μό­θρη­σκοί του ἀλ­λὰ καὶ οἱ Ἕλ­λη­νες. Ὁ βο­ε­βό­δας τοῦ Πύρ­γου Ἰ­σμα­ή­λα­γας κά­λε­σε τὸν Σε­ϊν­τά­γα καὶ τὸν προ­α­να­φερ­θέν­τα γιό του στὸν Πύργο, κι αὐ­τοὶ δὲν ὑ­πο­πτεύ­θη­καν τί­πο­τα, για­τί δι­α­τη­ροῦ­σαν μ’ αὐ­τὸν φι­λι­κὲς σχέ­σεις.

Προ­σῆλ­θαν μὲ 150 ὁ­πλο­φό­ρους στὸν Πύρ­γο, κι ὅ­ταν ἔ­φτα­σαν στὸ δι­οι­κη­τή­ριο, ἄ­φη­σαν τὴ φρου­ρά τους ἔ­ξω καὶ εἰ­σῆλ­θαν πρὸς συ­νάν­τη­ση τοῦ βο­ε­βό­δα. Λί­γο ἀρ­γό­τε­ρα τοὺς σκό­τω­σαν, πέ­τα­ξαν τὰ κε­φά­λια τους ἔ­ξω καὶ σφά­λι­σαν τὴν πόρ­τα τοῦ πύρ­γου-δι­οι­κη­τη­ρί­ου. Οἱ ἄν­δρες τῶν δύο ἀ­γά­δων πολι­όρ­κη­σαν τὸν πύρ­γο καὶ εἰ­δο­ποί­η­σαν τὸν ἄλ­λο γιὸ τοῦ Σε­ϊν­τά­γα Χε­τέμ­πε­η, ὁ ὁ­ποῖ­ος κα­τέ­φθα­σε μὲ τὸν φί­λο τῆς οἰ­κο­γέ­νειάς του Λά­κω­να για­τρὸ Παναγιώ­τη Γι­α­τρά­κο, πο­λι­όρ­κη­σε τὸν πύρ­γο καὶ κά­λε­σε ἐ­νι­σχύ­σεις ἀ­πὸ τοῦ Λά­λα.

Τὴν ἑ­πό­με­νη ἡ­μέ­ρα οἱ πο­λι­ορ­κη­τὲς ἐ­νι­σχύ­θη­καν, καὶ ὁ Παν. Γι­α­τρά­κος μὲ λα­γου­μιτ­ζῆ­δες προ­σπα­θοῦ­σε ν’ ἀ­νοί­ξει λα­γού­μι μέ­χρι τὰ θε­μέ­λια τοῦ κτηρί­ου, γιὰ νὰ τὸ ἀ­να­τι­νά­ξει μὲ μπα­ρού­τι. Με­τὰ ἀ­πὸ τρεῖς ἡ­μέ­ρες ἔ­φθα­σε στὸν Πύρ­γο ὁ Ἰμ­πρα­ή­μα­γας, ἐ­ξά­δελ­φος τοῦ Χε­τέμ­πε­η, ὁ ὁ­ποῖ­ος, ὅ­πως φαίνεται, ἦ­ταν γνώ­στης τῆς συ­νω­μο­σί­ας κα­τὰ τῆς ζω­ῆς τῶν συγ­γε­νῶν του καὶ εἶ­χε συ­νερ­γα­στεῖ μὲ τὸν βο­ε­βό­δα. Πα­ρη­γό­ρη­σε, βέ­βαι­α, τὸν ἐ­ξά­δελ­φό του, ταυ­τό­χρο­να ὅ­μως τοῦ γνω­στο­ποί­η­σε ὅ­τι ἡ ἐ­κτέ­λε­ση ἔ­γι­νε μὲ δι­ατα­γὴ τοῦ πα­σᾶ (δι­οι­κη­τῆ τῆς Πε­λο­πον­νή­σου) καὶ τοῦ πρό­τει­νε νὰ πά­ψει τὶς ἐ­χθρο­πρα­ξί­ες. Ὁ Χε­τέμ­πε­ης, ποὺ ἑ­τοι­μα­ζό­ταν νὰ τὸν ἐ­ξου­δε­τε­ρώ­σει, δι­α­πί­στω­σε ὅ­τι οἱ ἀξιότεροι στρα­τι­ω­τι­κοί του εἶ­χαν ἀ­πο­θαρ­ρυν­θεῖ, γι’ αὐ­τὸ ἔ­λυ­σε τὴν πο­λι­ορ­κί­α καὶ γύ­ρι­σε μὲ τὸν Παν. Γι­α­τρά­κο στοῦ Λά­λα. Ὁ Ἰμ­πρα­ή­μα­γας πα­ρέ­λα­βε τὸν βο­ε­βό­δα μα­ζί του στὴ Γα­στού­νη.

Ὁ φό­νος τῶν δυ­ὸ ἀ­γά­δων ἐ­νέ­πνευ­σε τὴ λαϊκὴ μού­σα, ἡ ὁ­ποί­α τοὺς θρή­νη­σε μὲ δι­ά­φο­ρα τρα­γού­δια. Ἕ­να ἀ­πὸ αὐ­τὰ λέ­ει:

                                 Με­σ’ τοῦ Πύρ­γου τὰ σε­ρά­για

                                 σκό­τω­σαν τὸν Σε­ϊν­τά­γα˚

                                 εἶ­ν’ ὁ γρί­βας του δε­μέ­νος,

                                 ὁ Σε­ϊν­τά­γας ξα­πλω­μέ­νος

                                 καὶ μα­σά­ει τὰ χά­λι­νά του,

                                 καὶ βρον­τά­ει τὰ πέ­τα­λά του.

                                 -Σή­κω ἐ­πά­νω, ἀ­φέν­τη μπέ­η,

                                 σὲ γυ­ρεύ­ουν οἱ Λα­λαῖ­οι,

                                 κι ὅ­λες οἱ Λα­λι­ω­το­ποῦ­λες

                                 κλαῖ­νε σὰν τὶς περ­δι­κοῦ­λες.

Δ.Πλαπούτας

Με­τὰ τὴν ἔ­κρη­ξη τῆς ἐ­πα­νά­στα­σης τοῦ 1821 οἱ Λα­λαῖ­οι ἀ­πο­τε­λοῦ­σαν με­γά­λο κίν­δυ­νο ὄ­χι μό­νο γιὰ τὴν Ἠ­λεί­α ἀλ­λὰ καὶ γιὰ τὴν πο­ρεί­α τῶν ἐπαναστα­τι­κῶν πραγ­μά­των. Ἂν ἔ­με­ναν ἀ­νε­νό­χλη­τοι,  ἦ­ταν πι­θα­νὸν νὰ ἀπειλή­σουν τὰ ἑλ­λη­νι­κὰ στρα­τεύ­μα­τα ποὺ θὰ πο­λι­ορ­κοῦσαν τὴν Τριπολιτσά. Γι’ αὐ­τὸ οἱ μὲν Γορ­τύ­νιοι (Δε­λη­γι­αν­ναῖ­οι καὶ Πλα­που­ταῖ­οι) συνέ­στη­σαν στρα­τό­πε­δο γιὰ νὰ τοὺς ἐ­πι­τη­ροῦν μή­πως δι­α­φύ­γουν στὴν Τριπο­λι­τσά, οἱ δὲ Ἠ­λεῖ­οι ὀρ­γα­νώ­θη­καν γιὰ νὰ τοὺς ἀν­τι­με­τω­πί­σουν.

Οἱ Λαλαῖ­οι ἔ­θε­σαν ὑ­πὸ τὴν προ­στα­σί­α τους τοὺς Τούρ­κους τῆς Γα­στού­νης καὶ πο­λέ­μη­σαν κα­τὰ τῶν ντό­πι­ων ἐ­πα­να­στα­τῶν στὸν Πύρ­γο, τὸ Λαν­τζό­ι καὶ ἀλλοῦ, χω­ρὶς ὅ­μως ἰ­δι­αί­τε­ρη ἐ­πι­τυ­χί­α. Στὰ τέ­λη Μα­ΐ­ου 1821 ἀ­πο­βι­βά­στηκαν στὴν Ἠ­λεί­α 400 πε­ρί­που Ἑ­πτα­νή­σιοι ἀ­γω­νι­στὲς ποὺ ἑ­νώ­θη­καν μὲ τοὺς ἐ­πα­να­στά­τες καὶ πο­λι­όρ­κη­σαν τοῦ Λά­λα. Μά­ται­α οἱ Λα­λαῖ­οι  προσπάθη­σαν νὰ δι­α­σπά­σουν τὸν κλοι­ὸ τῶν πο­λι­ορ­κη­τῶν καὶ ἡτ­τή­θη­καν στὴ μά­χη στὴ θέ­ση Πού­σι (13 Ἰ­ου­νί­ου, ΦΩΤΟ ΕΠΑΝΩ).

Τὴν 17 Ἰ­ου­νί­ου μὲ τὴν προ­στα­σί­α τοῦ δι­οι­κη­τῆ τῆς Πά­τρας Γι­ου­σοὺφ πα­σᾶ ἀ­να­χώ­ρη­σαν ἀ­νε­νό­χλη­τοι καὶ πῆγαν στὴν Πά­τρα, ὅ­που συ­να­γω­νί­στη­καν μὲ τοὺς Τούρ­κους ὑ­πε­ρα­σπι­στὲς τοῦ φρου­ρί­ου τῆς πό­λης (ΦΩΤΟ ΚΑΤΩ) σχε­δὸν μέ­χρι τὰ τέ­λη τῆς ἐ­πα­νά­στα­σης.

Με­τα­ξὺ τῶν ἐ­τῶν 1828-1830 ἀναγ­κά­στη­καν νὰ μεταναστεύσουν στὴν Πάρ­γα, τὴ Λά­ρι­σα καὶ τὴν πε­ρι­ο­χὴ Πλα­τα­μώ­να τῆς Βέροι­ας. Στὸ τε­λευ­ταῖ­ο μέ­ρος ἀνέπτυξαν ληστρική δραστηριότητα, γι’ αὐ­τὸ κι ἐκ­δό­θη­κε σουλ­τα­νι­κὸ φιρμάνι μὲ τὸ ὁποῖο διατασσόταν ἡ με­τεγ­κα­τά­στα­σή τους στὴ Βάρ­να τῆς Βουλ­γα­ρί­ας.

Δὲν γνω­ρί­ζου­με ἂν ἔ­γι­νε τοῦ­το καὶ σὲ ποιὰ ἔκταση, πάν­τως στὰ πρῶ­τα χρό­νια τῆς βα­σι­λεί­ας τοῦ Ὄ­θω­να κάποι­οι ἀ­πὸ αὐ­τοὺς ξαναγύρισαν στοῦ Λά­λα ὄ­χι ὡς ἀ­γέ­ρω­χοι ἀ­γά­δες ἀλ­λὰ ὡς πάμ­πτω­χοι ἐπαῖτες. Κι ὅ­ταν τὸ 1881 ἑ­νώ­θη­κε ἡ Θεσ­σα­λί­α μὲ τὴν Ἑλ­λά­δα, παρουσιάστη­καν Λα­λαῖ­οι στὸν πρω­θυ­πουρ­γὸ Κου­μουν­δοῦ­ρο στὴ Λά­ρι­σα καὶ τοῦ ὑ­πέ­βα­λαν τὸ αἴ­τη­μα νὰ ξα­να­γυ­ρί­σουν στὸν τό­πο τους!

“Τα Κυριακάτικα”: Δείτε παρακάτω προηγούμενα άρθρα της στήλης (κλικ πάνω στον τίτλο):

Ηλείοι συγγραφείς του μεσοπολέμου… από τον Καρανικολό και τον Δόξα στον Μπελογιάννη και τον Ψυχογιό!

Μάγια μού ’χεις καμωμένα και τρελαίνομαι για σένα…

Ο αρχαιότερος Πύργιος λογοτέχνης Ευστάθιος Χρονόπουλος και ο «εκ Δίβρης καταγόμενος» Δημήτριος Ι. Καλογερόπουλος

Πως η πνευματική επιρροή του Πύργου έφτανε προπολεμικά και σε άλλες περιοχές της Πελοποννήσου

Επαφές των αρ­χών κατοχής με τις κατοχικές κυβερνήσεις (1941-1944)

Μπιρ Αλλάχ… όταν η Τεχνητή νοημοσύνη μετατρέπει ένα αφήγημα σε θεατρικό μονόπρακτο!

Ένας Ηλείος ήρωας της κατοχής: Ο Κωνσταντίνος Κυριακόπουλος (από το Λατζόι)

«Μια συνέντευξη του 1996 είναι δυνατόν να μας λέει τίποτα σήμερα;»*

Μονή Ασκητή στο Γούμερο: Το τοπωνύμιο και η λαϊκή παράδοση

Ο Πύργιος (Γορτυνιακής καταγωγής) μεγάλος αρχαιολόγος Βασίλειος Λεονάρδος

Τα λογοτεχνικά «ψώνια»

Ο Ιστορικός της Ηλείας Γεώργιος Παπανδρέου (1859-1940)*

Οι «Ποσειδωνιάται» του Κ. Π. Καβάφη*

Σελίδες αυτοβιογραφίας… (Μυθοπλασία)

Τάσης Καζάζης: Δήμαρχος Πύργου στη Γερμανική Κατοχή, σε ημέρες σκληρής δοκιμασίας και κινδύνων

«Ἡμερολόγιον Αὐγή»: Το πρώτο φιλολογικό ημερολόγιο στον Πύργο από το βιβλιοχαρτοπωλείο Καπογιάννη (1933)

Δείτε ΕΔΩ περισσότερα άρθρα της στήλης