7 Δεκεμβρίου, 2025
ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣΑΡΘΡΑΗΛΕΙΑΤΟΠ ΘΕΜΑΤΑ

«Κυριακάτικα»: Ηλείοι συγγραφείς του μεσοπολέμου… από τον Καρανικολό και τον Δόξα στον Μπελογιάννη και τον Ψυχογιό!

Η στήλη που επιμελείται και παρουσιάζει κάθε Κυριακή -αποκλειστικά για το iliaenimerosi.gr- o πρ. Καθηγητής Ιστορίας Πανεπιστημίου Πατρών, Αθανάσιος Φωτόπουλος ασχολείται σήμερα με τους πιο σημαντικούς Ηλείους συγγραφείς του μεσοπολέμου

Αθανάσιος Φωτόπουλος, πρ. Καθηγητής Ιστορίας Πανεπιστημίου Πατρών

Η λογοτεχνική και, γενικότερα, πνευματική παραγωγή των Ηλείων του Μεσοπολέμου ήταν πλουσιότερη σε σύγκριση με τη σημερινή εποχή. Υπάρχει, βέβαια, μια πνευματική παράδοση από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, όμως τώρα κάνουν αισθητή την παρουσία τους δημιουργοί με αξιόλογο έργο, εκδίδονται περιοδικά και ημερολόγια, και οι εφημερίδες αρχίζουν να φιλοξενούν λογοτεχνική ύλη. Κάποιοι από τους πνευματικούς δημιουργούς κοντεύουν να λησμονηθούν, κι άλλοι έχουν λησμονηθεί ολότελα. Γι’ αυτό κρίνουμε απαραίτητη την -έστω και σύντομη- καταγραφή προσώπων και έργων του τόπου, χωρίς να πιστεύουμε ότι με τη συμβολή μας αυτή εξαντλούμε το θέμα.

1. Λογοτεχνία

Η πρώτη επιβλητική μορφή στον χώρο της ηλειακής διανόησης ήταν ο Γιώργος Καρανικολός (1892-1952) από τον Πύργο. Πατέρας του ήταν ο μεγαλοεξαγωγέας σταφίδας Θεόδωρος Καρανικολός που καταγόταν από την ορεινή Δίβρη. Μετά την ολοκλήρωση των εγκύκλιων σπουδών του στον Πύργο μετέβη στη Γερμανία, όπου σπούδασε νομικά και πολιτικές επιστήμες στη Χαϊδελβέργη. Παρέμεινε στην πόλη αυτή επί εικοσαετία και κατόπιν (το 1924) επέστρεψε για λίγο στη γενέτειρά του και ηγήθηκε της πνευματικής ζωής της. Έδωσε πολλές διαλέξεις διοργανωμένες από το Λύκειον Ελληνίδων (παράρτημα Πύργου) και το 1927 παρακίνησε τον επισκεφθέντα την Ολυμπία φίλο του Άγγελο Σικελιανό, να δώσει κι αυτός μια διάλεξη. Η διάλεξη είχε ως θέμα τα αετώματα της Ολυμπίας και συνήρπασε το ακροατήριο. Ως αντίδωρο ο Καρανικολός διοργάνωσε εκδήλωση προς τιμή του Σικελιανού, στην οποία μίλησε ο φιλόλογος Τάκης Δημόπουλος για τη Δελφική Ιδέα και ο ίδιος ο Καρανικολός για την προσωπικότητα και το έργο του Σικελιανού.

Ο Καρανικολός εγκαταστάθηκε στην Αθήνα στα τέλη της δεκαετίας του ’20 και εργάστηκε αρχικά στο επιτελείο του Εγκυκλοπαιδικού Λεξικού και άλλων εκδόσεων (όπως λ.χ. της Παγκοσμίου Γεωγραφίας) του Ελευθερουδάκη και κατόπιν στον δημοσιογραφικό οργανισμό Λαμπράκη ως συντάκτης του Βήματος. Επίσης, συνεργάστηκε σε διάφορα περιοδικά και μετέφρασε το ιστορικό δράμα του Καρλ Γκέοργκ Μπύχνερ «Ο θάνατος του Δαντόν» (1835), το οποίο ανέβασε το Εθνικό Θέατρο την 3.1.1933 σε σκηνοθεσία.Φώτου Πολίτη.

Το 1936 διετέλεσε διευθυντής στην Εβδομαδιαία Πολιτική και Οικονομική Εφημερίδα «Ελληνική Φωνή» (αρ. 1-8 / 4.1-1.8.1936), την οποία ίδρυσε ο καθηγητής και πολιτικός Παναγιώτης Κανελλόπουλος. Στην εφημερίδα αυτή καταχώριζε και άφθονη φιλολογική και λογοτεχνική ύλη, αλλά απεχώρησε λόγω διαφωνίας του με τον Κανελλόπουλο επί πολιτικών ζητημάτων. Υπήρξε άνθρωπος με μεγάλη παιδεία και είχε ασχοληθεί με τη γερμανική ποίηση (Γκαίτε, Ρίλκε). Είχε μεταφράσει ολόκληρο το έργο του Ρίλκε και είχε σποραδικά δημοσιεύσει δείγματα της δουλειάς του, αλλά δεν την εξέδωσε σε τόμο. Απάνθισμά της δημοσιεύτηκε μετά τον θάνατό του: Γιώργου Καρανικολού, Ρίλκε: Απάνθισμα από το ποιητικό έργο του, πρόλογος, επιμέλεια Μ. Γ. Μερακλή, Αθήναι, Δίφρος 1965. Εκτός από την παιδεία του, ο Καρανικολός διακρινόταν για τα ανθρωπιστικά του ιδεώδη, τον ευγενή χαρακτήρα του, τη φιλοσοφική του διάθεση και την αφιλοχρηματία του.

Σύγχρονοι του Καρανικολού είναι ο Γεώργιος Χρονόπουλος (1868), δικηγόρος Πύργου έως το 1933, ο οποίος δημοσίευε, με το ψευδώνυμο Αγιοχαραλαμπίτης, ποιήματα σε περιοδικά και εφημερίδες αντλώντας τα θέματά του από τη σύγχρονη ζωή, και ο Χαρ. Τσαγκαράκης (1915-1933). Ο τελευταίος στη σύντομη ζωή του πρόλαβε ν’ αρθρογραφήσει σ’ εφημερίδες και να δημοσιεύσει ενδιαφέροντα κείμενα: ένα διήγημα στο περιοδικό «Γράμματα» του Κωστή Μπαστιά και μια μελέτη στη «Νέα Εστία» (1932) για τον εθνικό ύμνο με το ψευδώνυμο Νικόλαος Ρόδης.

Σ’ εκείνα τα χρόνια ξεχωρίζει με το έργο και την προσωπικότητά του ο δικηγόρος Πύργου και βουλευτής του λαϊκού κόμματος το 1935 Βάσος Στεφανόπουλος (1902-1952) από τη Δίβρη.

Βάσος Στεφανόπουλος

Χρησιμοποιούσε και τα ψευδώνυμα Βιλ Άστερ και Μαξίμ. Ήδη από τα 1921 δημοσίευε ποιήματα και χρονογραφήματα στην εφημερίδα «Ημερήσια Νέα» του Πύργου και το περιοδικό «Βήμα των Νέων». Ποιήματα, κριτικά δοκίμια και χρονογραφήματά του δημοσιεύθηκαν σε έγκριτα αθηναϊκά έντυπα, όπως το «Περιοδικόν της Μεγάλης Ελληνικής Εγκυκλοπαιδείας», την «Εικονογραφημένη Νιρβάνα», τη «Νέα Εστία» και τα «Νεοελληνικά Γράμματα». Στον «Οδυσσέα» του Πύργου (αρ. 11-12, Ιούλ.-Αύγ. 1944, σσ.7-11) δημοσίευσε το κείμενο ομιλίας του για τους Γάλλους «καταραμένους ποιητές».

«Κυριακάτικα»: Βάσος Στεφανόπουλος (1902-1952): H ζωή και το έργο μιας μεγάλης πολιτικής μορφής της Ηλείας

Ο ποιητής Γιώργης Παυλόπουλος μού εξομολογήθηκε: «Ο Βάσος μάς άνοιξε τα μάτια. Νεοσσοί εμείς, από ποιον άλλο στον Πύργο θα μπορούσαμε ν’ ακούσουμε για τους ποιητές αυτούς… Εκτός από εμπνευσμένος λογοτέχνης, ήταν και θαυμάσιος άνθρωπος, με ήθος και προσωπικότητα».

Λίγα χρόνια μετά την αναχώρηση του Γ. Καρανικολού από τον Πύργο εμφανίζεται με λογοτεχνικές αξιώσεις ο Τάκης Δόξας (ψευδ. του Παναγιώτη Λαμπρινόπουλου) (1913-1976). Μετά την αποφοίτησή του από το Γυμνάσιο Πύργου πήγε στην Αθήνα, όπου φοίτησε στη Σχολή Συνεταιριστών. Διορίστηκε ως γραμματέας στο Πρωτοδικείο Πύργου και ανέπτυξε εντονότατη πνευματική δραστηριότητα. Νεότατος άρχισε να δημοσιεύει ποιήματα, διηγήματα και νουβέλες σε εφημερίδες και περιοδικά του τόπου του, άλλων επαρχιακών πόλεων και της πρωτεύουσας.

Το 1932 ίδρυσε μαζί με άλλους νέους του Πύργου και διηύθυνε το εβδομαδιαίο περιοδικό «Βήμα των νέων». Το 1935 μ’ εμπνευσμένο κείμενό του στην «Πατρίδα» (10 Αυγ.) τονίζει την ανάγκη ίδρυσης φιλολογικού ομίλου στον Πύργο: «…Είναι το μόνο μέσο να καταπολεμηθή η παθολογική πνευματική αδράνεια, που μας κρατά δέσμιους […]. Η διοργάνωσι διαλέξεων (φιλολογικών, καλλιτεχνικών, επιστημονικών), με ομιλητάς διακεκριμένους επιστήμονας και διανοουμένους μας, είναι ο πρακτικώτερος τρόπος να πλησιάση το κοινό προς την αλήθεια της επιστήμης και την ομορφιά της διανοήσεως, που τόσο πολύ θα ωφεληθή ο εσωτερικός του άνθρωπος. Όσο για την έκδοσι μηνιαίου ή δεκαπενθημέρου φιλολογικού περιοδικού, έχουμε να τονίσωμε, πως όχι μόνο θα συντείνη στην πρόοδο των λίγων λογοτεχνών μας, αλλά και θα δώση ελπιδοφόρο το ξύπνημα σε ταλέντα, που κρύβονται μυστικά ανάμεσα στο πλήθος και που δεν βρήκαν την ευκαιρία να εκδηλωθούν».

Η προσπάθειά του τελεσφόρησε το 1938 με την ίδρυση του Συλλόγου Γραμμάτων και Τεχνών, ο οποίος οργάνωσε κυρίως διαλέξεις στο θέατρο Απόλλων του Πύργου (1939). Για την πνευματική του πορεία μέχρι τον 2ο παγκόσμιο πόλεμο έγραψε ο Δόξας σε αυτοβιογραφικό του κείμενο, όπου παρέχονται ενδιαφέροντα στοιχεία για την πνευματική ζωή του Πύργου στον Μεσοπόλεμο. Βιβλία του: α) Διηγήματα.

-Οι ίδιες πάντα ιστορίες (1932),

-Η απολογία του καμπούρη (1936),

β) Ποίηση:

-Λευκοί δρόμοι (1938).

γ) Δοκίμια:

-Μαρία Πολυδούρη (εκδ. του περιοδ. «Μακεδονική Νεολαία», Θεσσαλονίκη 1937).

–Εσωτερική Τέχνη (εκδ. Έρευνα, Κάιρο 1940).

Στα τελευταία χρόνια του Μεσοπολέμου ο Τάκης Δόξας σε κείμενό του για την πνευματική Πελοπόννησο (1939) αναφέρει, μαζί με τους λογίους άλλων επαρχιών που «συγκροτούν την πνευματική Πελοπόννησο», και τους εξής Ηλείους: Φ. Πασχαλινός, Α. Καπογιάννης, Π. Γαλαξίας, Γ. Παπαγιάννης (Πύργος), Α. Καλογερόπουλος, Σ. Ρετσινάς, Γ. Φωκάς (Αμαλιάδα) και Τούλα Τρυφωνοπούλου (Λεχαινά).

Ο ποιητής Φώτος Πασχαλινός (Πύργος 1913-1943), φιλολογικό ψευδώνυμο του Θεοδώρου Ζώρα, ήταν συγγενής του καθηγητή Γεωργίου Θ. Ζώρα. Μετά την αποφοίτησή του από το Γυμνάσιο πήγε στην Αθήνα για να σπουδάσει Νομικά, αλλά διέκοψε τις σπουδές του για οικονομικούς λόγους. Στον Πύργο εργαζόταν σε τυπογραφείο. Στρατεύθηκε στον πόλεμο του 1940-41 και οργανώθηκε στην Αντίσταση. Συνελήφθη από τους Γερμανούς στην Αμαλιάδα και εκτελέστηκε στην Πάτρα. Δημοσίευσε κυρίως ποιήματά του σε διάφορα περιοδικά και εφημερίδες: Πνευματική Ζωή, Νεοελληνικά Γράμματα, Ηλειακά Χρονικά, Νέα Ημέρα (Πύργου), Χαραυγή (Αμαλιάδας) κ.ά. Τύπωσε στον Πύργο τη μοναδική του ποιητική συλλογή: Επαρχιακά (1937), όπου περιλαμβάνει επιλογή ποιημάτων του της περιόδου 1934-1936. Σ’ αυτά είναι έκδηλος ο λυρισμός, η φυσιολατρία και κάποια μελαγχολική διάθεση.

Ο Πύργος εμπνέει τον ποιητή:

Πλήθος λουλούδια στις αυλές και πλήθος άταχτες λαλιές

Απά στα δέντρα τ’ αψηλά, στον πεύκο το μεγάλο.

Κι όλο γαλήνη μυστικιά –κι απ’ τη γαλήνη τη βαθιά

Εφτάλοφέ μου Πύργε μου, δεν είσαι τίποτ’ άλλο.

Ο Τάκης Δόξας ήταν επιστήθιος φίλος του, αλλά αυτό δεν τον εμπόδισε να τον κρίνει με αυστηρότητα: «Στου κ. Φώτου Πασχαλινού τα τραγούδια διέκρινα μια λεπταίσθητη χορδή και την παντελή, σχεδόν, έλλειψη τεχνικών ψεγαδιών, μ’ όλη την ξηρότητα της συγκινήσεως και την επιτήδευση οφειλόμενη σε ξένες επιδράσεις, που δεν τον αφήνουν να δημιουργήση κάτι εντελώς δικό του· οι κριτικές και τ’ άρθρα του ποτέ δεν κοσμήθηκαν με τη μετριοφροσύνη της ηλικίας του».

Ο Αύγουστος Καπογιάννης (1913-1995), της οικογένειας Καπογιάννη που διατηρούσε βιβλιοχαρτοπωλείο στον Πύργο, εξέδιδε με την αδελφή του Θεανώ το «Ημερολόγιο ‘Αυγή’» (1933-1936). Χρησιμοποιούσε το ψευδώνυμο Σκαραβαίος.

Προμετωπίδα του Α΄ τόμου του Φιλολογικού Ημερολογίου «Αυγή» (1933).

Δημοσίευε κείμενά του σε διάφορα έντυπα, και το 1943 εξέδωσε το υπερρεαλιστικής υφής βιβλίο του «Σκόρπια φύλλα», το οποίο αποτελείται από τέσσερα τυπογραφικά φύλλα χωρίς αρίθμηση. Το 1937, σε εκδήλωση του Συλλόγου Γραμμάτων και Τεχνών Ηλείας έκανε «ανασκόπησιν των τελευταίων εκθέσεων ζωγραφικής ανά την Ελλάδα», και το 1939 τον βρίσκουμε γραμματέα του παραπάνω συλλόγου, με πρόεδρο τον Τάκη Δόξα. Εργάστηκε ως δημοσιογράφος σε διάφορα τοπικά φύλλα. Μεταπολεμικά (1945) ιδρύει και διευθύνει μέχρι τον θάνατό του την εβδομαδιαία εφημερίδα «Αυγή», η οποία συνεχίζει μέχρι σήμερα την έκδοσή της.

Σχεδόν λησμονημένος σήμερα είναι ο δημοσιογράφος Παναγής Γαλαξίας (1906-1991), ψευδώνυμο του Παναγιώτη Αλεξόπουλου. Γεννημένος στα Διάσελα έζησε στον Μεσοπόλεμο και την Κατοχή στον Πύργο. Δημοσιογράφησε στις πυργιώτικες εφημερίδες «Πατρίς» και «Νέα Ημέρα» και εξέδωσε ο ίδιος τον «Ελεύθερο Τύπο».

Ασχολήθηκε κυρίως με το διήγημα και εξέδωσε τα εξής:

-Ο Ελ. Βενιζέλος εν τη Ιστορία. Κριτικοϊστορική μελέτη, Αθήναι 1931 (με το όνομα Τάκης Κ. Αλεξόπουλος).

–Έλεος. Δραματικό κοινωνικό ρομάντζο, Πύργος Ηλείας, Μάης 1939 (με το όνομα Παναγής Γαλαξίας, δημοσιογράφος).

Τελευταίον από τους Πύργιους ο Τάκης Δόξας αναφέρει τον δικηγόρο Γιάννη Παπαγιάννη (Νεμούτα 1916). Καλλιέργησε το διήγημα και την ποίηση. Ξεκίνησε με χρονογραφήματα στη «Φωνή της Γορτυνίας» το 1933 και συνεργάστηκε στο περιοδικό «Εβδομάς». Ποιήματά του δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό «Πάνθεον» του Κωστή Βελμύρα. Το 1937 τύπωσε την ποιητική συλλογή «Νοσταλγικά σχέδια».

Από τους Αμαλιαδίτες αναφέρει τον Ανδρέα Καλογερόπουλο, τον Σάκη Ρετσινά και τον ζωγράφο Γιώργο Φωκά. Οι δύο πρώτοι είχαν δημοσιεύσει κείμενά τους στ’ αμαλιαδίτικα περιοδικά «Χαραυγή» και «Ηλειακά Φύλλα». Ο τρίτος είχε εικονογραφήσει την ποιητική συλλογή του Τάκη Δόξα «Λευκοί δρόμοι» (1938). Τελευταία αναφέρεται η Λεχαινίτισσα δασκάλα Τούλα Τρυφωνοπούλου. Είχε δημοσιεύσει τους πρώτους στίχους της στη «Διάπλασιν των Παίδων» και εξέδωσε την ποιητική συλλογή «Αναλαμπές» (1937).

Εμψυχωτής της πνευματικής και καλλιτεχνικής ζωής στην Αμαλιάδα ήταν ο δάσκαλος Νικόλαος Ι. Σκανδάμης (1872-1944). Είχε τυπώσει θεατρικά έργα πριν από τον Μεσοπόλεμο. Το 1921 τύπωσε στο αμαλιαδίτικο τυπογραφείο Κ. Θ. Ζάκα το θεατρικό έργο Η Τρικκαλιωτοπούλα, δράμα εις πράξεις τρεις.

Αμαλιαδίτης είναι και ο Γιώργης Ζάρκος (Αμαλιάδα 1902 – Αθήνα 7.4.1967). Από το 1922 έζησε στην Αθήνα. Εμφορούνταν από κομμουνιστικές ιδέες και εργάστηκε ως μηχανικός σε εμπορικά πλοία. Το 1932-1936 μαζί με τους Μαρίνη, Τσακίρη, Ρίτσο, Θρακιώτη, Ηλία Σιμόπουλο κ.ά. ίδρυσε το «Εργατικό Θέατρο». Εξορίστηκε στην Ανάφη από το καθεστώς Μεταξά. Πρωτοδημοσίευσε στη «Νέα Εστία» το 1927.

Βιβλία του:

-Δεν είναι σπουδαίο πράμα ο θάνατος (1928),

-Η τρέλα σ’ όλα τα στάδια (1932), -Ζωντανά πτώματα (1934),

-Βιτριόλι (1936),

-5 λίβελοι (1930-1940).

Ο Ντίνος Δ. Ψυχογιός (Νιοχώρι Κυλλήνης 1915), ο κατοπινός λαογράφος της Ηλείας και εκδότης του περιοδικού «Ηλειακά», πρωτοφανερώθηκε στα Γράμματα δημοσιεύοντας στα έτη 1933-1935 ποιήματα και πεζά σ’ εφημερίδες του Πύργου και της Ζακύνθου.

Ὁ λαογράφος τῆς Ἠλείας Ντῖνος Ψυχογιὸς καὶ τὰ «Ἠλειακά» του

Ποιητικό έργο παρουσίασε ο Γρηγόρης Πλιάκας (Σαβάλια 1907 – Γαστούνη 1979), ο οποίος έλαθε βιώσας ως υπάλληλος της Ένωσης Γεωργικών Συνεταιρισμών Γαστούνης. Φίλος, ομόφρων του ποιητή Φώτου Πασχαλινού, διατηρούσε πνευματική επαφή με τον Τάκη Δόξα και δημοσίευε ποιήματά του σε τοπικές εφημερίδες και περιοδικά, όπως το «Φιλολογικόν Ημερολόγιον ‘Αυγή’». Αναφέρεται ότι σε λογοτεχνικό διαγωνισμό του μεσοπολέμου έλαβε διάκριση από το περιοδικό «Εβδομάς». Δεν εξέδωσε καμμιά ποιητική συλλογή ούτε υπάρχει συγκεντρωμένο το έργο του, το παλαιότερο μάλιστα κατασχέθηκε από τούς Ιταλούς κατακτητές. Ο ίδιος ανέφερε την ανέκδοτη συλλογή του «Παλιοί και νέοι στίχοι», της οποίας όμως αγνοείται η τύχη.

Με λογοτεχνικό και εικαστικό έργο συνέβαλε στη τοπική πνευματική ζωή ο Διον. Ν. Κωνσταντινίδης (γενν. 1905). Εκτός από τα έργα ζωγραφικής, έγραψε ποιήματα, διηγήματα και βιβλιοκρισίες σε διάφορα περιοδικά και εφημερίδες. Βοήθησε ως σκηνοθέτης στο ανέβασμα θεατρικών έργων από τοπικούς ερασιτεχνικούς θιάσους.

Πύργιος, με καταγωγή από του Δούκα, ο Ζαφείρης Παπαμιχαλόπουλος (γενν. 1900) σπούδασε νομικά και διετέλεσε συνεργάτης αθηναϊκών εφημερίδων, όπως της «Απογευματινής», της «Πατρίδος» και του «Σκριπ», του οποίου υπήρξε και αρχισυντάκτης. Το λογοτεχνικό του έργο είναι σκόρπιο σε διάφορες εφημερίδες και περιοδικά («Μεγάλη Στρατιωτική και Ναυτική Εγκυκλοπαιδεία», «Εικονογραφημένη», «Θεατής», «Ευρώπη» κ.ά.). Βιβλίο του: Όνειρο πρωτοχρονιᾶς. Μονόπρακτη Οπερέτα – Επιθεώρησις (1932). Ασχολήθηκε και με τη συγγραφή έργων παιδικού θεάτρου.

Το 1932 ο γιατρός Θεόδ. Χαρδαβέλας (γενν. 1911) από τη Μιράκα εκδίδει το μυθιστόρημα Δυστυχισμένοι νέοι.

Προς το τέλος του Μεσοπολέμου ο αδελφός του Ανδρέα Καρκαβίτσα Κώστας εκδίδει το βιβλίο «Ο Διαολής και άλλα διηγήματα» (1939).

Ο Πύργιος, με καταγωγή από τη Δίβρη, δημοσιογράφος και ιστορικός συγγραφέας Ανδρέας Σκανδάμης (1910) ξεκίνησε τη θητεία του στα Γράμματα με τρεις συλλογές διηγημάτων:

-Διηγήματα, 1928.

-Φωτιές απ’ την κόλαση,1932.

-Οι θεοί των γυναικών, 1936.

Ο Νίκος Μπελογιάννης (1915-1952) γεννήθηκε στην Αμαλιάδα. Στα δεκαεπτά του χρόνια, τελειόφοιτος Γυμνασίου, έγινε μέλος της Κομμουνιστικής Νεολαίας. Σαν φοιτητής Νομικής πρωτοστάτησε στους φοιτητικούς αγώνες της εποχής. Λίγο πριν την κήρυξη της δικτατορίας του Μεταξά έγινε μέλος του ΚΚΕ. Δούλεψε σε οργανώσεις της Πελοποννήσου οργανώνοντας την πάλη κατά της μεταξικής δικτατορίας. Για τη δράση του εξορίστηκε και φυλακίστηκε. Από την Αίγινα στην Ακροναυπλία ως την εισβολή των Γερμανών και κατόπιν «γνώρισε» τις φυλακές της Κατούνας, της Βόνιτσας και της Κέρκυρας. Εμφανίστηκε στα γράμματα μαθητής ακόμη στο Γυμνάσιο, στα δεκαεπτά του χρόνια. Από την πατρίδα του έστελνε σε περιοδικά των Αθηνών ποιήματα και πεζά, και δημοσίευε κείμενά του στο περιοδικό του «Χαραυγή» (1932-1933).

Το μοναδικό του βιβλίο με ευθυμογραφήματα, Βρασμοί ψυχής, τύπωσε το 1942 ο Θάνος Δώρος (ψευδών. του Θανάση Θεοδωρόπουλου) από τα Χανάκια. Εκτελέστηκε προς το τέλος της Κατοχής από τους Γερμανούς. Κριτική για το βιβλίο αυτό έγραψε ο Τάκης Δόξας (περ. «Οδυσσέας», αρ. 1, Μάρτης 1943, σ. 17), όπου η πληροφορία ότι ο συγγραφέας είχε δημοσιεύσει ποιήματα και πεζά τραγούδια «σε μερικά ελαφρά φιλολογικά περιοδικά».

Λογοτεχνικό έργο εξέδωσε και ο Θεόδωρος Ξύδης (γενν. 1910). Σπούδασε στο μονοτάξιο διδασκαλείο Πύργου και δίδαξε σε σχολεία της Ηλείας (Γρανιτσαίικα). Έγραψε ποίηση με θρησκευτικό και φυσιολατρικό περιεχό-μενο και δοκίμια για πρόσωπα της λογοτεχνίας μας.

α) Ποίηση:

-Τα αφιερωμένα τραγούδια (1929),

-Η μουσική των ελάτων (1930),

-Αδελφή ψυχή (1931),

Ώρες γαλήνης (1934).

β) Μελέτες:

-Ο Παλαμάς από μία συλλογή (1931),

-Ανδρέας Καρκαβίτσας (1932),

-Η θρησκευτική βούληση του Σικελιανού (1932),

-Το έργο του Πορφύρα (1933).

Στο βιβλίο των Παρ. Κοντοέ και Άγγ. Ηλιόπουλου Λεύκωμα της Γορτυνίας (Αθήναι 1937) έγραψε το κεφάλαιο «Γορτυνία και Ηλεία», σσ. 215-217.

Ιστορικός και λογοτέχνης ήταν ο Διονύσιος Κόκκινος (1884-1967). Γεννήθηκε στον Πύργο. Φοίτησε στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών, αλλά διέκοψε τις σπουδές του για να ασχοληθεί με την ιστορία και τη λογοτεχνία.

Διονύσιος Κόκκινος

Έκδωσε την εφημερίδα «Μέλλον» στα 1908 με 1909 που εξέφραζε τις ιδέες της ομάδας των Κοινωνιολόγων του Αλέξανδρου Παπαναστασίου. Εργάσθηκε στις εφημερίδες «Ακρόπολις», «Καθημερινή», «Πατρίς», «Πρωτεύουσα», «Ελληνικόν Μέλλον», «Ελληνική», «Πρωΐα» και «Έθνος», ως φιλολογικός συνεργάτης, χρονογράφος, ανταποκριτής. Έγραψε δεκάδες δημοσιεύματα με τα ψευδώνυμα «Μακκαβαίος», «Άριελ», «Βουλεβαρδιέρος», «Παλαιός».

Επίσης, διετέλεσε διευθυντής της Εθνικής Βιβλιοθήκης από τον Οκτώβριο του 1935 μέχρι το Φεβρουάριο του 1954, ενώ εκλέχτηκε μέλος της Ακαδημίας Αθηνών το 1955. Υπήρξε μέλος στο διοικητικό συμβούλιο του Εθνικού Θεάτρου. Το λογοτεχνικό έργο του Διονύσιου Κόκκινου, πλούσιο σε ποσότητα καλύπτει τους χώρους του μυθιστορήματος, του διηγήματος, ενώ έγραψε και έργα για το θέατρο, από το οποία το μονόπρακτο «Η χαμένη» παραστάθηκε το 1939 από το θίασο της Μαρίκας Κοτοπούλη.

Πρωτοεμφανίστηκε στα γράμματα με το Ο τελευταίος, διήγημα δημοσιευμένο στο περιοδικό Νουμάς, τ. 4, τ/χ. 216 (1906), σσ. 10-11.

Εργογραφία:

Ι. Μυθιστορήματα:

– Η κυρία με το άσπρο άλογο (1922).

-Φραντζέσκα ντα Ρίμινι (1922).

-Μυστική φωληά (1924).

-Η μοιραία γυναίκα (1932).

-Ίλιγγος (1932).

ΙΙ. Διηγήματα:

-Εκείνος που δε χάρηκε τίποτε και άλλα διηγήματα (1926).

-Σφυρίγματα τραίνων (1930).

-Ο Αλέξης ο αμαξάς κι άλλα διηγήματα (1945).

-Μια τουφεκιά στο γαλάζιο νερό, χ.χ.

ΙΙΙ. Θέατρο:

-Το θέατρο της ζωής (εννέα μονόπρακτα), (1924).

ΙV. Μελέτες:

-Η Ελληνική Επανάστασις, τ. 1-6, (1931 – 1935) (πρώτη ολοκληρωμένη έκδοση, τ. 1-12, 1960 και οριστική έκδοση, τ. 1-6, 1968).

-Οι δυό πόλεμοι 1940-1941, τ. Α΄-Β΄, 1945-1946.

-Ιστορία της νεωτέρας Ελλάδος. Ιστορική περίοδος 1800-1945 (1970-1972).

–Μια ζωή στον πόλεμο. Γκρίμποβο – Μπιζάνι

– Γιάννενα (1914).

Θέματα των διηγημάτων του είναι εμπνευσμένα και από τον γενέθλιο τόπο του, την Ηλεία.

Η σπουδή της Ιστορίας και της Λαογραφίας

Οι ασχοληθέντες με την τοπική ιστορία και λαογραφία δεν είναι πολλοί. Σταθμό αποτέλεσε η έκδοση του πρώτου βιβλίου ηλειακής ιστορίας («Η Ηλεία διά μέσου των αιώνων», τ. Α΄, εν Αθήναις 1924, σσ. 366 ) με δαπάνη του Συλλόγου των εν Αθήναις και Πειραιεί Ηλείων. Συγγραφέας του ο πολυγραφότατος παλαιός γυμνασιάρχης Πύργου Γεώργιος Παπανδρέου (1859-1940), ο οποίος καταγόταν από το Σκούπι των Καλαβρύτων. Ο συγγραφέας αναφέρεται στη γεωγραφία, γεωλογία, ιστορία (από την αρχαιότητα μέχρι το τέλος της τουρκοκρατίας) και τα μνημεία της Ηλείας, εκτός από τ’ αφορώντα στην Ολυμπία. Είχε συγγράψει και δεύτερο τόμο, αλλά καταστράφηκε στην Αθήνα τον Δεκέμβριο του 1944.

Λόγιος και με ικανή μόρφωση υπήρξε ο μητροπολίτης Ηλείας και Ωλένης Αντώνιος (Πολίτης). Πόνημά του με τίτλο «Η επισκοπή Ηλείας διά των αιώνων», περ. «Θεολογία», τ. ΣΤ΄(1928), σσ. 161-174, κυκλοφόρησε και σε ανάτυπο.

Από την 17.1.1937 άρχισε να δημοσιεύεται σε συνέχειες στην εφημερίδα «Πατρίς» ιστορικό πόνημα -όχι, βέβαια, μεγάλων απαιτήσεων- του καθηγητή Γαλλικών του Γυμνασίου Πύργου Ν. Μαρτέν με τίτλο «Ανασκόπησις της Ηλείας και του Πύργου διά μέσου των αιώνων. Τα κυριώτερα ιστορικά γεγονότα».

Την ιστορία της πρωτεύουσας του ηλειακού κάμπου πραγματεύεται με συντομία ο Κ. Θ. Ζάκας στο βιβλίο του Ιστορία της Αμαλιάδος, Αμαλιάδα 1927, σσ. 62 .

Ο εκ Δούκα (1875-1961) Γεώργιος Αρ. Χρυσανθακόπουλος (1875-1961) , ο οποίος το 1950 εξέδωσε το πολυσέλιδο βιβλίο του για την Ηλεία επί τουρκοκρατίας, δημοσίευε στην «Πατρίδα» του Πύργου άρθρα ιστορικού και λαογραφικού περιεχομένου, όπως για τα «Ηλειακά δημοτικά τραγούδια» (15και 17.1.1939.).

Στον χώρο της λαογραφίας και γλωσσολογίας προσέφερε επιστημονικό έργο ο φιλόλογος καθηγητής Κωνσταντίνος Ν. Ηλιόπουλος (γενν. 1911) από το Στρέφι. Εκτός από μία νεκρολογία για τον καθηγητή του στο Πανεπιστήμιο Γ. Αναγνωστόπουλο (1937), εξέδωσε αυτοτελώς την πολυτιμότατη «Βιβλιογραφία της Πελοποννησιακής Λαογραφίας και Γλωσσολογίας από του έτους 1830» (1937). Δημοσίευσε επίσης τα «Ποιμενικά της Ηλείας», Λαογραφία, τ. ΙΒ΄ (1938-1948), σσ. 256-285.

Το 1939 τυπώθηκε στην Αθήνα το βιβλίο «Ηλειακή δημοτική ποίηση» του Θρύλου Πάτρη (ψευδών. του Δημήτρη Π. Παναγιωτακόπουλου) (1920-1949) από του Μάγερα.

Θρύλος Πάτρης (Δημ. Π. Παναγιωτακόπουλος)

Ήδη από μαθητής του Γυμνασίου Πελοπίου δημοσίευε στην «Πατρίδα» άρθρα του για το ηλειακό δημοτικό τραγούδι: «Το τραγούδι της Γαλάναινας» (27.10.1938), «Του Τριτσιμπήδα» (17.12.1938). Το βιβλίο του δείχνει την ώριμη σκέψη του και την ερευνητική του διάθεση, αφού κάνει φιλότιμη περισυλλογή λαϊκών ποιητικών κειμένων, προβαίνει σε ανάλυσή τους και κάνει αξιοπρόσεκτες παρατηρήσεις ιστορικές, γλωσσικές και αισθητικές.

Ιστορικά και λαογραφικά σημειώματα δημοσίευε κατά καιρούς στην «Πατρίδα» ο γηραιός Νικόλαος Ι. Λάσκαρις (1854-1943) από το Χάβαρι. Σε τυπογραφείο του Πύργου (Κ. Δ. Βαρουξή) τύπωσε (1902 κ.ε.) τους 11 τόμους του βιβλίου του Η Λάστα και τα μνημεία της ή Λάστας πανόραμα, και τον τελευταίο (12ο) στην Αμαλιάδα, τυπογραφείο Ν. Φούφα και Χρ. Ταβλά.

Ο Στέφανος Δ. Βασιλόπουλος (Αμαλιάδα 1896 – Αθήνα 1968) υπηρέτησε ως φιλόλογος καθηγητής σε διάφορα σχολεία. Από το 1941 μέχρι το 1952 υπηρέτησε ως Διευθυντής Μέσης Εκπαίδευσης στο Υπουργείο Παιδείας. Έγραψε: Η Κόρινθος διά μέσου των αιώνων, τ. Α΄, Αθήναι 1932, σσ. 224, Βυζάντιον, Ελλάς και Έλληνες, Λογική μετά στοιχείων Γνωσιολογίας και Αναγνωστικά της Ε΄ και ΣΤ΄ τάξης του Δημοτικού Σχολείου. Συνεργάτης της «Μεγάλης Ελληνικής Εγκυκλοπαιδείας».

Τέκνο της Αμαλιάδας υπήρξε και ο Ιωάννης Πασσάς (1899-1987). Από το 1919 εργάστηκε ως ρεπόρτερ σε διάφορες εφημερίδες και εξέδωσε στην Αθήνα δικές του εφημερίδες και περιοδικά: «Ημερήσιος Τύπος», 1928-1932, «Ημερήσιος Κήρυξ» (1930-1936). Το 1936 εξέδωσε το εβδομαδιαίο φιλολογικό περιοδικό «Έργον» και 1939 την εγκυκλοπαιδική επιθεώρηση ο «Ήλιος». Μετά την ιταλική επίθεση το 1940 εξέδωσε το πολεμικό και σατιρικό εβδομαδιαίο περιοδικό «Αέρα» με μεγάλη κυκλοφορία. Συνέγραψε: -Με τον Στρατό μας στη Σμύρνη. -Η αγωνία ενός Έθνους (1925), -Ιστορία του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου (τ. Α΄-Δ΄). Το Δεκέμβριο του 1945 επανεξέδωσε την εβδομαδιαία Εγκυκλοπαιδική Επιθεώρηση «Ο Ήλιος». Το 1948 άρχισε να εκδίδει το εγκυκλοπαιδικό λεξικό Ήλιος (τ. 1-18).

Άνθρωπος με ποικίλα ενδιαφέροντα (ζωγράφος, μουσικός και λόγιος), ο Κωνστ. Ζ. Χριστόπουλος ή Χριστιάς (Πύργος 1871), είχε υπηρετήσει ως στρατιωτικός ιατρός. Πρωτοστάτησε στη ίδρυση της Βιβλιοθήκης Πύργου το 1927. Εξέδωκε: – «Πολεμικόν ημερολόγιον εκ του ελληνοβουλγαρικού πολέμου» (1914). – «Γέλοια και δάκρυα. Μελέτη» (1929).

Λεχαινίτης ήταν ο Θεόδ. Ν. Αναστόπουλος (ψευδών. Μυρτούντιος), αξιωματικός ε.α. Δημοσίευσε κείμενά του σε εφημερίδες του Πύργου («Πατρίς») και της Πάτρας («Νεολόγος»). Σε τυπογραφείο της πόλης του (Τάκη Κ. Πυλαρινού) τύπωσε δύο βιβλία:

1) Η χαροκαμένη μάννα (1937), με πρόλογο του ε.α.στρατηγού Κ. Μαζαράκη Αινιάνος. Αναμνήσεις από τη μικρασιατική εκστρατεία.

2) Αθάνατα τραγούδια (Ιανουάριος 1938), σσ. 76, με αφιέρωση στην ΕΟΝ .

Δοκίμιο, κριτική, επιστήμες

Λογοτεχνικό και φιλολογικό έργο παρουσίασε και ο φιλόλογος καθηγητής στο Γυμνάσιο Πύργου Τάκης Δημόπουλος (γενν. 1898). Μαθητής ακόμη στο Γυμνάσιο Πύργου εξέδιδε τη χειρόγραφη εφημερίδα «Ρήγας». Υπήρξε φίλος του Άγγελου Σικελιανού, ο οποίος του βάφτισε τον γιο.

Εξέδωσε:

-«Δομνίκα. Ρομάντζο» (1925).

-«Νεοδωρικά» (1930).

-«Αγωγή του κοριτσιού» (1933).

-Το Δελφικό Πνεύμα στην εποχή μας (1933),

-«Ο Διθύραμβος του Ρόδου του Σικελιανού» (1935).

Παλαιότερα κείμενά του συγκέντρωσε στο βιβλίο του Στοχασμοί, εκδ. Εστίας, Αθήνα 1985.

Ο δημοσιογράφος Χαράλαμπος Σ. Χρυσάφης (γενν.1910) εξέδωσε τη μελέτη Γιόχαν Γκούτεμπεργκ (1938, β΄ έκδ. 1939), και το 1936 το περιοδικό «Ηλειακά Χρονικά».

Στο Γυμνάσιο Πύργου δίδαξαν δύο θεολόγοι, οι οποίοι παρουσίασαν συγγραφικό έργο. Ο Πάνος Λουκά Πάτρας (1897) από τον Πύργο δημοσίευσε θρησκευτικές και παιδαγωγικές μελέτες σε διάφορα περιοδικά, και αυτοτελώς:

-Κατήχησις της Ορθοδόξου Ανατολικής Εκκλησίας (1938).

-Ο Μεγας Διδάσκαλος ως παιδαγωγός (1939).

-Η σημασία των Τριών Ιεραρχών (1939).

Ο Ιωάννης Δαββέτας (1906) από το Στρέφι εξέδωσε:

-Η Λίνα, ηθογράφημα (1932).

-Ιουδήθ, τρίπρακτο δράμα (1935).

-Εικόνες (από την εθνική δράση του) (1938).

Πολυγραφότατος δημοσιογράφος, συγγραφέας και μεταφραστής ήταν ο Δημήτριος Λαμπίκης από τα Λεχαινά (1889-1956), απόγονος του Φαναριώτη Λαμπίκη Καρατζά, ο οποίος εγκαταστάθηκε στην Ηλεία στους χρόνους της Επανάστασης του 1821. Για τη ζωή και το έργο του βλ. αναλυτικά στο βιβλίο του: Απ’ όσα έγραψα 1907-1955, Τιπούκειτος, Αθήναι 1955. Εργογραφία: Ι. Ιστορία: -Σελίδες διπλωματικής ιστορίας (1915). -Ελληνισμός της νοτίου Ιταλίας (Grecia salentina) (1933). -Ο ναύαρχος Π. Κουντουριώτης (1935). -Τα εκατό χρόνια του Δήμου Αθηναίων (1938). ΙΙ. Μεταφράσεις: -Παυσανίου Ἑλλάδος περιήγησις, Αττικά, μετάφρασις καί σχόλια (1935). -Η ζωή μας (Κέβητος πίναξ), (1939). -Παυσανίου Ελλάδος περιήγησις, Κορινθιακά (1939). -Guy de Maupassant, Ο ερημίτης: Η Μαρρόκα – Μιά νύχτα στο ποτάμι – Στο ταξείδι – Η προσδοκία – Ο φόβος – Το πήδημα του βοσκού – Μικρός πατριώτης (χ.χ.). ΙΙΙ. Λογοτεχνία: -Πώς αγαπούν οι φθισικοί (1924). –Απ’ όσα βλέπουμε στην Αθήνα (1930). -Ελληνίδες ποιήτριες. Από την ιστορία της φιλολογικής γενεάς μας (1936). IV. Περιοδικά: -Επιφυλλίς της φιλολογι-κής κυψέλης. Εβδομαδιαία γενική επιθεώρησις (1917).

Ο καθηγητής του γυμνασίου Αμαλιάδας Κωνσταντίνος Γερ. Κούρτης εξέδωσε το βιβλίο Σχέσις πνεύματος και ύλης (ΦΩΤΟ ΕΠΑΝΩ), Αμαλιάδα, τυπογρ. Νώτη Χ. Φούφα, 1935, σσ. 87.

Ηλειακής καταγωγής, από του Κοσκινά, ήταν ο έφορος αρχαιοτήτων Σπάρτης Θεμιστ. Λ. Καραχάλιος. Εξέδωσε το βιβλίο Τα δημοτικά μας τρα-γούδια ανά τας χώρας της Ευρώπης (τυπογρ. Ι. Μ. Παπαγιαννοπούλου, Σπάρτη χ.χ. [1927 ή 1927], σσ. 32.

Μεγάλος πολιτικός της Ηλείας με αξιόλογο συγγραφικό έργο ήταν ο Στέφανος Χρήστου Στεφανόπουλος (1898 – 4 Οκτωβρίου 1982), Πύργιος με καταγωγή από τη Δίβρη. Ήταν πολιτικός, ο οποίος διετέλεσε πολλές φορές βουλευτής Ηλείας, υπουργός, καθώς και πρωθυπουργός σε μία εκ των κυβερνήσεων της Αποστασίας. Υπήρξε άνθρωπος με μεγάλη επιστημονική συγκρότηση και βαθειά μόρφωση. Εκτός από άρθρα του σε ποικίλα έντυπα, εξέδωσε τα εξής βιβλία:

-Η κρίση του νομίσματος και των συναλλαγματικών (1930),

-Το ζήτημα της κυριότητας των καλυμμάτων της Εκδοτικής Τράπεζας (στη γαλλική – 1930),

-Αι κοινωνικαί ασφαλίσεις (1932),

-Οικονομικαί και κοινωνικαί μελέται (1935),

-Κοινωνικά συστήματα και φιλοσοφία (1936).

Άλλος πολιτικός της Ηλείας με συγγραφικό έργο ήταν ο Ιωάννης Γιαννόπουλος (1895-1972). Γεννήθηκε στον Πύργο και σπούδασε νομικά στην Αθήνα. Συμπλήρωσε τις σπουδές του στα πανεπιστήμια της Λειψίας, της Χαϊδελβέργης, του Φράιμπουργκ και του Μονάχου. Το 1926 εξελέγη για πρώτη φορά βουλευτής Ηλείας. Το 1951 διορίστηκε υπουργός Μεταφορών και Δικαιοσύνης, το 1963 και το 1965 υπουργός άνευ χαρτοφυλακίου, ενώ είχε χρηματίσει υφυπουργός οικονομικών τη χρονιά 1950. Εξέδωσε την μελέτη -Αστική οικονομία και σοσιαλισμός (1939), και μετέφρασε το έργο του Καρόλου Ντήλ -Περί σοσιαλισμού, κομμουνισμού και αναρχισμού (1923).

Ο καθηγητής της Νεοελληνικής Γλώσσας και Φιλολογίας στο πανεπιστήμιο της Νάπολης (1932) Γεώργιος Θ. Ζώρας (γενν. 1909), Πύργιος με καταγωγή από το Κούμανι, δημοσίευσε πολλά βιβλία και μελετήματα. Το 1942 αναγορεύθηκε καθηγητής της Μεσαιωνικής και Νεωτέρας Ελληνικής Φιλολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών.

Τα περιοδικά

Το παλαιότερο λογοτεχνικό περιοδικό είναι η «Αναγέννησις», δεκαπενθήμερος κοινωνική και φιλολογική επιθεώρησις, το οποίο εξέδιδε το 1923 στον Πύργο ο Νείλος Πιτσινός (ψευδ. Αιμίλιος Ρενάτης). Στην ίδια πόλη κυκλοφόρησαν τα «Ηλειακά Φύλλα» το 1936.

Ο δημοσιογράφος Χαραλ. Χρυσάφης εξέδωσε στον Πύργο το 1936 τα «Ηλειακά Χρονικά» (τεύχη 6) . Αξιόλογη έκδοση είναι το ετήσιο «Φιλολογικό Ημερολόγιο ‘Αυγή’», τ. 1-4 (1933-1936), σελ. 140 περίπου ο κάθε τόμος με πολλές σελίδες διαφημίσεων, έκδοση του βιβλιο-χαρτοπωλείου Καπογιάννη. Τετρασέλιδο περιοδικό/φιλολογική εφημερίδα εξέδιδε στον Πύργο ομάδα νέων με διευθυντή τον Τάκη Δόξα «Το Βήμα των Νέων», με τον υπότιτλο Εβδομαδιαία φιλολογική και κοινωνική επιθεώρησις (τεύχη 16, Απρίλιος-Ιούλιος 1932) .

Το υπ’ αρ. 2 φύλλο του περιοδικού «Το Βήμα των νέων» (1932, Συλλογή Αθαν. Θ. Φωτοπούλου).

Στην Αμαλιάδα εκδόθηκαν το 1915 λίγα τεύχη των περιοδικών «Σημαιοφόρος» και «Όλυμπος». Το 1932-1933 κυκλοφόρησε η «Χαραυγή» από τον Νίκο Μπελογιάννη και τον Διον. Αβραμόπουλο . Στην ίδια πόλη θα εκδοθούν από ομάδα νέων τον Μάιο του 1936 τα «Ηλειακά Φύλλα», μηνιαίο λογοτεχνικό περιοδικό. Τη μακέτα του εξωφύλλου είχε φιλοτεχνήσει ο ζωγράφος Γιώργος Φωκάς.

Ζωγραφική

Στη χορεία των πνευματικών ανθρώπων μπορούμε να συμπεριλάβουμε και τους ζωγράφους, οι οποίοι τονώνουν την πολιτιστική ζωή, εικονογραφούν έντυπα και -ορισμένοι- ασχολούνται με τη λογοτεχνία. Αναφέρουμε τους εξής:

α) Πυργιώτες:

Πάνος Βαγγελάτος. Στην «Πατρίδα» Πύργου της 17.12. 1933 δημοσιεύεται φωτογραφία του με την εξής είδηση: «Ανατέλλοντες Καλλιτέχναι. Ο συμπαθής καλλιτέχνης μας κ. Πάνος Βαγγελάτος, του οποίου η έκθεσις Ζωγραφικής ανοίγει την Κυριακήν 25 τρέχ. Εις την αίθουσαν ‘Κρονίου’ συνδυασθείσα, λόγω του εξαιρέτου της ημέρας, μετά προεσπερίδος χορευτικής».

Στον Βαγγελάτο οφείλεται η φιλοτέχνηση του εξωφύλλου του Α΄ τόμου του Ημερολογίου «Αυγή» (1933).

Διον. Ν. Κωνσταντινίδης (γενν. 1905). Έδειχνε προτίμηση κυρίως σε θέματα από τη νεκρή φύση.

β) Αμαλιαδίτες:

Νικόλαος Σκανδάμης (1872-1944) ο οποίος ζωγράφιζε πίνακες και σκηνικά θεατρικών έργων.

Γιώργος Φωκάς, στον οποίο οφείλονται τα εξώφυλλα των βιβλίων Αναλαμπές (1937) της Τούλας Τρυφωνοπούλου-Θεοδόση και Λευκοί Δρόμοι (1938) του Τάκη Δόξα. Συμμετείχε το 1936 σε ομαδική έκθεση στον Πύργο.

Κώστας Φάσσος, με παρουσιάσεις έργων του σε βιτρίνες καταστημάτων και τρεις ατομικές εκθέσεις (1933-1935) στην Αμαλιάδα και στην Πάτρα. Ζωγράφιζε και ο καθηγητής του Γυμνασίου Αμαλιάδας Κωνστ. Γερ. Κούρτης.

γ) Από άλλες πόλεις:

Διονύσιος Καρούσος (Βαρθολομιό 1903). Ειδικεύτηκε περισσότερο στην αγιογραφία. Αγιογράφησε ναούς και στην Ηλεία.