Επαφές των αρ­χών κατοχής με τις κατοχικές κυβερνήσεις (1941-1944)

“…νὰ ἐπισημάνουμε τὸ γεγονὸς ὅτι, ἂν καὶ ἀρκετὲς δεκαετίες ἔχουν περάσει από τὴν Κατοχή, ἡ συστηματικὴ καὶ μεθοδική -μ’ ἄλλα λόγια ἐπιστημονική- ἔρευνα τῆς τραγικῆς ἐκείνης περιόδου τῆς Ἱστορίας μας δὲν ἔχει προχωρήσει σὲ ἱκανοποιητικὸ βαθμό…”

Αθανάσιος Φωτόπουλος, πρ. Καθηγητής Ιστορίας Πανεπιστημίου Πατρών

Α΄ Οἱ Ἀρ­χὲς Κα­το­χῆς

       Τὴν 27η Ἀ­πρι­λί­ου 1941 τὰ γερ­μα­νι­κὰ στρα­τεύ­μα­τα εἰ­σῆλ­θαν στὴν ἀ­νο­χύ­ρω­τη πό­λη τῆς Ἀ­θή­νας καὶ ἀ­πὸ τό­τε ἀρ­χί­ζει ἡ με­γά­λη νύ­χτα τῆς Κα­το­χῆς. Ὁ πρέ­σβης τῆς Γερ­μα­νί­ας πρίγ­κι­πας Ἔρ­μπαχ δὲν ἤ­θε­λε νὰ μεί­νει στὴν κα­τε­χό­με­νη χώ­ρα, γι’ αὐ­τὸ ἀν­τι­κα­τα­στά­θη­κε ἀ­πὸ τὸν «Πλη­ρε­ξού­σιο τοῦ Ρά­ιχ στὴ Ἑλ­λά­δα» Γκύν­τερ Ἄλ­τεν­μπουργκ (G­ü­n­t­h­er A­l­t­e­n­bu­rg). Ἀ­ξί­ζει νὰ ση­μει­ω­θεῖ ὅ­τι ὁ Ἄλ­τεν­μπουργκ ἦ­ταν ὁ μό­νος δι­πλω­μά­της κα­ρι­έ­ρας ἀ­πὸ τοὺς πρέ­σβεις τῆς χώ­ρας του στὴ Νο­τι­ο­α­να­το­λι­κὴ Εὐ­ρώ­πη.

G. Altenburg                                               

Στὶς 9 Ἰ­ου­νί­ου ὁ Χίτ­λερ δι­ό­ρι­σε «Δι­οι­κη­τὴ τῶν Ἐ­νό­πλων Δυ­νά­με­ων Νο­τιοα­να­το­λι­κῆς Εὐ­ρώ­πης» τὸν στρα­τάρ­χη von List μὲ εὐ­ρύ­τε­ρες ἁρ­μο­δι­ό­τη­τες ἀ­κό­μη καὶ ἐ­πὶ τῆς ἐ­κτε­λε­στι­κῆς ἐ­ξου­σί­ας. Ὁ Ἄλ­τεν­μπουρκ θὰ εἶ­χε ἐ­πα­φὲς μὲ τὴν  ἑλ­λη­νι­κὴ κυ­βέρ­νη­ση γιὰ τὴν  προ­ώ­θη­ση τῶν γερ­μα­νι­κῶν συμ­φε­ρόντων στὸν πο­λι­τι­κό, οἰ­κο­νο­μι­κὸ καὶ πο­λι­τι­στι­κὸ το­μέ­α, ἀλ­λὰ θὰ ἔ­πρε­πε νὰ δί­νει τὴ συγ­κα­τά­θε­σή του γιὰ νὰ ἔ­χουν ἰ­σχὺ οἱ στρα­τι­ω­τι­κὲς δι­α­τα­γὲς ποὺ θὰ εἶ­χαν ἐ­πι­πτώ­σεις καὶ στὴν ἐ­ξω­τε­ρι­κὴ πο­λι­τι­κή. Ἡ συ­νερ­γα­σί­α στρα­τι­ω­τι­κῶν καὶ δι­πλω­μα­τῶν τοῦ Ρά­ιχ δὲν πα­ρου­σί­α­σε ἰ­δι­αί­τε­ρα προ­βλή­μα­τα μέ­χρι τὸ τέ­λος τοῦ 1942, ἀ­φοῦ μά­λι­στα ἀ­πο­μα­κρύν­θη­κε ἀ­πὸ τὴν Ἀ­θή­να ὁ «σκλη­ρός» στρα­τη­γὸς C. v­on Kr­e­n­z­ki ποὺ συμ­πε­ρι­φε­ρό­ταν αὐ­ταρ­χι­κά. Ὁ Ἄλ­τεν­μπουργκ ἔ­μει­νε στὴ θέ­ση του μέ­χρι τὸν Νο­έμ­βριο τοῦ 1943, ὁ­πό­τε τὸν δι­α­δέ­χθη­κε ὁ συ­νερ­γά­της του vοn Gra­e­v­e­n­i­tz, σύμ­βου­λος τῆς πρε­σβεί­ας καὶ ἀ­να­πλη­ρω­τής του.

Γερμανοί αξιωματικοί στην Ακρόπολη

        Ὑ­πῆρ­χε βέ­βαι­α καὶ τὸ ἰ­τα­λι­κὸ προ­βά­δι­σμα (p­r­e­p­o­n­d­e­r­e­n­za), τὸ ὁ­ποῖ­ο ὅ­μως ἀ­τό­νη­σε σὲ μέ­γι­στο βαθ­μό. Οἱ Ἰ­τα­λοί, πα­ρὰ τὶς κα­λὲς σχέ­σεις τοῦ Ἄλ­τεν­μπουργκ μὲ τὸν δι­κό τους πρέ­σβη Γκίτ­ζι (P. G­h­i­gi) δὲν κα­τά­φε­ραν νὰ ἐ­πι­βά­λουν οὔ­τε ἕ­να πρό­σω­πο τῆς ἀ­ρε­σκεί­ας τους στὴν πρω­θυ­πουρ­γί­α τῆς χώ­ρας. Οἱ σκλη­ρο­τρά­χη­λοι Γερ­μα­νοὶ στρα­τι­ω­τι­κοὶ δὲν ξε­χνοῦ­σαν τὰ πα­θήμα­τα τῶν συμ­μά­χων τους στὴν Ἀλβα­νί­α, κι ἄλ­λω­στε θε­ω­ροῦ­σαν τὸν ἑ­αυ­τό τους κα­λύ­τε­ρο στὴν  ἀν­τι­με­τώ­πι­ση τῶν ἐκδηλωθέν­των ἀν­τι­στα­σια­κῶν κι­νή­σε­ων.

       Ἀ­πὸ τὰ ἀ­νώ­τα­τα στρα­τι­ω­τι­κὰ στε­λέ­χη τῶν κα­τα­κτη­τῶν ἀ­πο­φα­σι­στι­κὸ λό­γο εἶ­χε ὁ Στρα­τι­ω­τι­κὸς Δι­οι­κη­τὴς τῆς Νο­τί­ου Ἑλ­λά­δος στρα­τη­γὸς Χέλ­μουτ Φέλ­μυ (H­e­l­m­u­th F­e­l­my) καὶ ὁ δι­οι­κη­τὴς τῆς ἰ­τα­λι­κῆς 11ης  Στρα­τιᾶς στρα­τη­γὸς Κ. Τζε­λό­ζο (C. G­e­lo­so).

Β΄ Οἱ ἑλ­λη­νι­κὲς κυ­βερ­νή­σεις

        Με­τὰ τὴν κα­τάρ­ρευ­ση τοῦ ἑλ­λη­νι­κοῦ με­τώ­που, ἡ δι­ο­ρι­σμέ­νη ἀ­πὸ τὸν βα­σι­λιὰ Γε­ώρ­γιο Β΄ κυ­βέρ­νη­ση Τσου­δε­ροῦ με­τα­φέρ­θη­κε στὴν Κρή­τη, ἐ­νῶ στὴν Ἀ­θή­να τὸ πο­λι­τι­κὸ κε­νὸ κά­λυ­ψαν οἱ κα­τα­κτη­τὲς μὲ τὸν δι­ο­ρι­σμὸ τοῦ στρα­τη­γοῦ Γε­ωρ­γί­ου Τσο­λά­κο­γλου ὡς πρω­θυ­πουρ­γοῦ. Ὁ Τσο­λά­κο­γλου, ὁ ὁ­ποῖ­ος εἶ­χε συμ­με­τά­σχει σ’ ὅ­λους τοὺς πο­λε­μι­κοὺς ἀ­γῶ­νες ἀ­πὸ τὸ 1912 καὶ με­τά, θε­ω­ροῦν­ταν ὁ λι­γό­τε­ρο «πο­λι­τι­κός» ἀ­νώ­τα­τος ἀ­ξι­ω­μα­τι­κὸς καί, ἐ­πι­πλέ­ον, εἶ­χε πά­ρει τὴν πρω­το­βου­λί­α τῆς συν­θη­κο­λό­γη­σης μὲ τὸν γερ­μα­νι­κὸ στρα­τὸ (W­e­h­r­m­a­c­ht) στὴ Μα­κε­δο­νί­α. Ὁ ἴ­διος πρό­βα­λε ἀρ­γό­τε­ρα στὰ «Ἀ­πο­μνη­μο­νεύ­μα­τά» του (1958) ἀρ­κε­τὲς δι­και­ο­λο­γί­ες καὶ γιὰ τὴ συν­θη­κολό­γη­ση καὶ γιὰ τὸν σχη­μα­τι­σμὸ κυ­βέρ­νη­σης, τὸν τε­λευ­ταῖ­ο μά­λι­στα ἔ­κρι­νε ὡς λύ­ση ἐ­θνι­κῆς ἀ­νάγ­κης, ἀ­φοῦ ἦ­ταν προ­τι­μό­τε­ρο νὰ ἀ­σκεῖ τὴν ἐ­ξου­σί­α μί­α κυ­βέρ­νη­ση ἑλ­λη­νι­κή, κι ὄ­χι οἱ ἀρ­χὲς Κα­το­χῆς.

Γ. Τσολάκογλου                                          

Ὁ Τσο­λά­κο­γλου, ὁ ὁ­ποῖ­ος δὲν μπο­ρεῖ νὰ χα­ρα­κτη­ρι­στεῖ ὡς «κου­ΐσ­λινγκ»(1), για­τί δὲν βρι­σκό­ταν σὲ συ­νεν­νό­η­ση μὲ τοὺς κα­τα­κτη­τὲς τῆς πα­τρί­δας του πρὶν ἀ­πὸ τὸν πό­λε­μο καί, ἐ­ξάλ­λου, εἶ­χε δι­α­κρι­θεῖ γιὰ τὶς ἱ­κα­νό­τη­τές του στὴ δι­οί­κη­ση με­γά­λης μο­νά­δας στὸ μέ­τω­πο, προ­κά­λε­σε τὴν κα­χυ­πο­ψί­α τῶν Ἰ­τα­λῶν, ἀλ­λὰ κα­τά­φε­ρε νὰ πα­ρα­μεί­νει στὴ θέ­ση του μέ­χρι τὸν Νο­έμ­βριο τοῦ 1942. Ὡς ἀν­τι­κα­τα­στά­της του δι­ο­ρί­στη­κε ὁ κα­θη­γη­τὴς τῆς Ἰ­α­τρι­κῆς Σχολῆς Κωνσταντῖνος Λο­γο­θε­τό­που­λος, ὁ ὁ­ποῖ­ος ὡ­στό­σο δὲν εἶ­χε τὴν ὑ­πο­στή­ρι­ξη ποὺ πε­ρί­με­νε ἀ­πὸ τοὺς Γερ­μα­νούς, καὶ γι’ αὐ­τὸ τὴν 6 Ἀ­πρι­λί­ου 1943 ἐ­πι­λέ­χθη­κε ὡς πρω­θυ­πουρ­γὸς ὁ ἔμ­πει­ρος πο­λι­τι­κὸς Ἰ­ω­άν­νης Ράλ­λης. Κα­τὰ τὴν πρω­θυ­πουρ­γί­α τοῦ τε­λευ­ταί­ου, ἡ ὁ­ποί­α κρά­τη­σε ὣς τὸ τέ­λος τῆς Κα­το­χῆς, συ­νέ­βη­σαν πολ­λὰ καὶ «θερ­μά» γε­γο­νό­τα καὶ ὀ­ξύν­θη­κε ὁ ἐ­σω­τε­ρι­κὸς ἀ­γώ­νας μὲ ὀ­δυ­νη­ρὰ ἀ­πο­τε­λέ­σμα­τα.

Ιω. Σοφιανόπουλος

       Ἂς μὴ νο­μι­στεῖ ὅ­τι οἱ πα­ρα­πά­νω ἦ­σαν οἱ μό­νοι «δι­α­θέ­σι­μοι» γιὰ πρω­θυ­πουρ­γί­α. Ὑ­πῆρ­χαν καὶ ἄλ­λοι ἐ­κλε­κτοὶ τῶν κα­τα­κτη­τῶν, ἄν­δρες γνω­στοί στὸ πολιτικὸ στερέωμα, ὅ­πως ὁ Ἰ­ωάννης Σο­φι­α­νό­που­λος (2), ὁ Σω­τήριος Γκο­τζα­μά­νης (3) καὶ ὁ Γε­ώρ­γιος Μερ­κού­ρης (4), εἶ­ναι δὲ γνω­στὸ ὅ­τι ὁ Θε­όδωρος Πάγ­κα­λος, ὁ πα­λαι­ὸς καὶ γρα­φι­κὸς δι­κτά­το­ρας, εἶ­χε προ­τεί­νει στοὺς Γερ­μα­νούς, ἤ­δη πρὶν ἀ­πὸ τὴν ἐ­πί­θε­σή τους, τὸν σχη­μα­τι­σμὸ φι­λο­α­ξο­νι­κῆς κυ­βέρ­νη­σης ὑ­πὸ τὸν ἴ­διο (5).

Ἀλ­λὰ καὶ στὰ χρό­νια της Κα­το­χῆς ὁ Πάγ­κα­λος δι­α­τη­ροῦ­σε ἐ­πα­φὲς μὲ τοὺς Ἰ­τα­λοὺς (6) καὶ αὐ­τὸς ἦ­ταν ὁ ἐμ­πνευ­στὴς τῆς ἵ­δρυ­σης τῶν Ταγ­μά­των Ἀ­σφα­λεί­ας (7), γιὰ τὴ συγ­κρό­τη­ση τῶν ὁ­ποί­ων ἐρ­γά­στη­καν καὶ ἄλ­λοι, κυ­ρί­ως προ­ερ­χό­με­νοι ἀ­πὸ τὸν πα­λαι­ο­δη­μο­κρα­τι­κὸ χῶ­ρο (Στυλιανὸς Γο­να­τᾶς), καὶ βε­βαί­ως ὁ Ἰ­ωάννης Ράλ­λης.

Γ΄ Τὰ  ὄρ­γα­να καὶ τὰ πρό­σω­πα τῶν ἐ­πα­φῶν

       Ἀ­μέ­σως με­τὰ τὸν σχη­μα­τι­σμό της, ἡ κυ­βέρ­νη­ση Τσο­λά­κο­γλου συ­νέ­στη­σε δύο ἐ­πι­τρο­πὲς γιὰ τὴν ἐ­ξα­σφά­λι­ση ἐ­πι­κοι­νω­νί­ας μὲ τὶς ἀρ­χὲς Κα­το­χῆς: τὴν «Ἐ­πι­τρο­πὴ Συν­δέ­σμου με­τὰ τῆς Ἰ­τα­λι­κῆς Δι­οι­κή­σε­ως» μὲ πρό­ε­δρο τὸν συν­ταγ­μα­τάρ­χη Πυ­ρο­βο­λι­κοῦ Νικόλαο Μπα­λῆ καὶ τὴν «Ἐ­πι­τρο­πὴ Συν­δέ­σμου με­τὰ τῶν Γερ­μα­νι­κῶν Ἀρ­χῶν Κα­το­χῆς» μὲ πρό­ε­δρο τὸν ὑ­πο­στρά­τη­γο Ἰ­ω­άν­νη Τέ­τση καί, με­τὰ τὴν ἀ­πο­χώ­ρη­ση αὐ­τοῦ, τὸν συν­ταγ­μα­τάρ­χη Μη­χα­νι­κοῦ Κωνσταντῖνο Κα­νελ­λό­που­λο. Οἱ ἐ­πι­τρο­πὲς αὐ­τὲς λει­τούρ­γη­σαν οὐ­σι­α­στι­κὰ ὡς δη­μό­σι­ες ὑ­πη­ρε­σί­ες ἐν­τε­ταγ­μέ­νες στὸ Γρα­φεῖ­ο τοῦ Πρω­θυ­πουρ­γοῦ καὶ ἐ­παν­δρώ­θη­καν μὲ ἀ­ξι­ω­μα­τι­κούς, ἀ­πο­σπα­σμέ­νους δη­μό­σιους ὑ­παλ­λή­λους, με­τα­φρα­στὲς καὶ ἄλ­λο ἔ­κτα­κτο προ­σω­πι­κό. Ἡ ὑ­πη­ρε­σί­α, ὡς δη­μι­ούρ­γη­μα ἔ­κτα­κτης ἀ­νάγ­κης, εἶ­χε προ­σω­ρι­νὸ χα­ρα­κτή­ρα. Πέ­ρα ὅ­μως ἀ­πὸ τὶς ἐ­πί­ση­μες ἐ­πα­φὲς μέ­σῳ τῶν ὑ­πη­ρε­σι­ῶν, χρη­σι­μο­ποι­οῦν­ταν καὶ πρό­σω­πα τῆς ἀ­πό­λυ­της ἐμ­πι­στο­σύ­νης καὶ τῶν δύο με­ρῶν. Ἔ­τσι ὁ Τσο­λά­κο­γλου δι­α­τη­ροῦ­σε ἐ­πα­φὴ μὲ τὴν ἰ­τα­λι­κὴ Δι­οί­κη­ση μὲ σύν­δε­σμο τὸν ὑ­πουρ­γό του Ἀ­να­στάσιο Τα­βου­λά­ρη, ὁ ὁ­ποῖ­ος ὑ­πη­ρέτη­σε ὅ­λες τὶς κα­το­χι­κὲς κυ­βερ­νή­σεις, καὶ τὸν τε­λευ­ταῖ­ο χρό­νο συ­νε­λή­φθη ἀ­πὸ τοὺς Γερ­μα­νοὺς γιὰ κά­ποι­ες ἐ­πα­φὲς ποὺ εἶ­χε μὲ τὸν Ε­ΔΕΣ τῆς Ἀ­θή­νας.

Δ΄ Ἡ «Ὑ­πη­ρε­σί­α Ἀν­τα­πο­κρί­σε­ων»

      Ἤ­δη ἀ­πὸ τοὺς πρώ­τους μῆ­νες τῆς πρω­θυ­πουρ­γί­ας του ὁ Τσο­λά­κο­γλου ἀν­τι­λή­φθη­κε ὅ­τι ἡ συ­νερ­γα­σί­α του μὲ τοὺς ὑ­παλ­λή­λους τοῦ κα­ταρ­γη­μέ­νου ὑ­πουρ­γεί­ου τῶν Ἐ­ξω­τε­ρι­κῶν δὲν μπο­ροῦ­σε νὰ ἀ­πο­δώ­σει, δι­ό­τι αὐ­τοί, ἐ­κτὸς ἀ­πὸ λί­γους, δὲν ἔ­δει­χναν ἰ­δι­αί­τε­ρη προ­θυ­μί­α στὴ δι­πλω­μα­τι­κὴ δι­α­χεί­ρι­ση κρι­σί­μων ἐ­θνι­κῶν θε­μά­των, ὅ­πως ἦ­ταν ἡ πα­ρα­βί­α­ση τῆς ἀ­να­κω­χῆς λό­γῳ τῆς εἰ­σβο­λῆς τῶν Βουλ­γά­ρων στὴν Ἀ­να­το­λι­κὴ Μα­κε­δο­νί­α καὶ τὴ Δυ­τι­κὴ Θρά­κη. Γι’ αὐ­τό, μὲ τὴν ὑ­π’ ἀ­ρ. 833/20.10.1941 ἀ­πό­φα­ση τοῦ πρω­θυ­πουρ­γοῦ, ἱ­δρύ­θη­κε ἡ «Ὑ­πη­ρε­σί­α Ἀν­τα­πο­κρί­σε­ων με­τὰ τῶν Πο­λι­τι­κῶν Γερ­μα­νι­κῶν Ἀρ­χῶν Κα­το­χῆς», καὶ ὁ­ρί­στη­κε νὰ περ­νοῦν ἀ­πὸ τὴ ὑ­πη­ρε­σί­α αὐ­τὴ ὅ­λα τὰ ἔγ­γρα­φα ποὺ ἀ­πευ­θύ­νον­ταν στὶς γερ­μα­νι­κὲς ὑ­πη­ρε­σί­ες καὶ νὰ μὴν ὑ­πο­βάλ­λον­ται κα­τευ­θεῖ­αν, πρᾶγ­μα ποὺ οὔ­τε αὐ­τὲς ἤ­θε­λαν οὔ­τε θε­ω­ροῦν­ταν σκό­πι­μο ἀ­πὸ ἑλ­λη­νι­κῆς πλευ­ρᾶς.

Στὴν ἐ­πι­τυ­χί­α τοῦ ἔρ­γου τῆς Ὑ­πη­ρε­σί­ας Ἀν­τα­πο­κρί­σε­ων συ­νέ­βα­λαν ση­μαν­τι­κὰ οἱ δυ­ὸ εἰ­δι­κοὶ νο­μι­κοὶ σύμ­βου­λοι τοῦ ὑ­πουρ­γεί­ου Ἐ­ξω­τε­ρι­κῶν Ἰ­ωάννης Γι­ού­πης καὶ Κυ­ριά­κος Τε­νε­κί­δης. Οἱ γνω­μο­δο­τή­σεις καὶ συμ­βου­λές τους ἦ­ταν ἀ­πα­ραί­τη­τες γιὰ τὸν χει­ρι­σμὸ θε­μά­των ποὺ ἀ­παι­τοῦ­σαν γνώ­ση τῶν κα­νό­νων τοῦ δι­ε­θνοῦς δι­καί­ου. Δι­ευ­θυν­τὴς τῆς Ὑ­πη­ρε­σί­ας δι­ο­ρί­στη­κε ὁ ὑ­πάλ­λη­λος τοῦ ὑ­πουρ­γεί­ου Ἐ­ξω­τε­ρι­κῶν Πο­λύ­βιος Σα­ραν­τό­πουλος καὶ ὑ­πο­δι­ευ­θυν­τής (ἀ­πὸ δὲ τὸν Νο­έμ­βριο τοῦ 1943 δι­ευ­θυν­τής) ὁ γερ­μα­νομα­θὴς ὑ­πάλ­λη­λος του Ι­ΚΑ Γ. Α. Φαρ­μα­κί­δης. Ὁ τε­λευ­ταῖ­ος με­τὰ τὴν ἀ­πε­λευθέ­ρω­ση πα­ρέ­δω­σε τὸ ὀγ­κῶ­δες ἀρ­χεῖ­ο τῆς Ὑ­πη­ρε­σί­ας στὸ Ὑ­πουρ­γεῖ­ο τῶν Ἐ­ξω­τε­ρι­κῶν καὶ τὸ 1957 προ­έ­βη σὲ συ­νο­πτι­κὴ πα­ρου­σί­α­σή του «ἐν ἀ­να­μο­νῇ τῆς δυ­να­τό­τη­τος πρὸς πλή­ρη δη­μο­σί­ευ­σιν τῶν ἐγ­γρά­φων». Ἀ­πὸ τὸ σχε­τι­κὸ δη­μο­σί­ευ­μα τοῦ Φαρ­μα­κί­δη (8) ἀν­τλοῦ­με πο­λύ­τι­μα στοι­χεῖ­α γιὰ τὸ ἔρ­γο τῆς Ὑ­πη­ρε­σί­ας καὶ τὶς ὑ­πο­θέ­σεις ποὺ τὴν ἀ­πα­σχό­λη­σαν.

Οἱ κυ­ρι­ό­τε­ρες εἶ­ναι οἱ ἑ­ξῆς:

 1. Δρά­ση Βουλ­γά­ρων στὴ Βό­ρει­ο Ἑλ­λά­δα. Μὲ τὸ ἀ­πὸ 10.6.1942 νο­μο­θετι­κὸ δι­ά­ταγ­μα τῆς βουλ­γα­ρι­κῆς κυ­βέρ­νη­σης ἐ­πι­βλή­θη­κε ἡ βουλ­γα­ρι­κὴ ὑ­πη­κο­ό­τη­τα στοὺς πλη­θυ­σμοὺς τῆς Ἀ­να­το­λι­κῆς Μα­κε­δο­νί­ας καὶ Δυτικῆς Θρά­κης, ὅ­σοι δὲ ἀ­πὸ τοὺς κα­τοί­κους δὲν τὴν δέ­χον­ταν, ὑ­πο­χρε­οῦν­ταν νὰ ἐγ­κα­τα­λεί­ψουν τὰ σπί­τια τους. Ὁ Τσο­λά­κο­γλου ἀ­νέ­θε­σε σ’ ἐ­πι­τρο­πὴ κα­θη­γη­τῶν τοῦ Πα­νε­πι­στη­μί­ου (Σπυ­ρό­που­λος, Λού­βα­ρης, Βλά­χος κ.ἄ.) τὴν πε­ρι­συλ­λο­γὴ στοι­χεί­ων γιὰ τὴν προ­σπά­θεια ἀλ­λοί­ω­σης τοῦ ἐ­θνο­λο­γι­κοῦ χα­ρα­κτή­ρα τῶν βουλ­γα­ρο­κρα­τού­με­νων πε­ρι­ο­χῶν καὶ κα­τα­το­πί­στη­κε γιὰ τὰ βουλ­γα­ρι­κὰ ἐγ­κλή­μα­τα ἀ­πὸ τὴν «Ἑ­ται­ρεί­α Μα­κε­δό­νων καὶ Θρα­κῶν», ἡ ὁ­ποί­α εἶ­χε πρό­ε­δρο τὸν Ἀ­λέξανδρο Σβῶ­λο (9).

Αλέξ. Σβώλος

Ἐ­κτὸς τῶν ἄλ­λων ἐ­νερ­γει­ῶν του, ὁ πρω­θυ­πουρ­γός, ἀ­γνο­ών­τας τοὺς Βουλ­γά­ρους οἱ ὁ­ποῖ­οι κα­τεῖ­χαν ἑλ­λη­νι­κὰ ἐ­δά­φη ἀ­πὸ γερ­μα­νι­κὴ πα­ρα­χώ­ρη­ση, προ­έ­βη στὴν ὑ­πο­βο­λὴ δι­α­κοι­νώ­σε­ων καὶ ὑ­πο­μνη­μά­των πρὸς τὸν Γερ­μα­νὸ Πλη­ρε­ξού­σιο. Ὁ τε­λευ­ταῖ­ος ἤ­δη ἀ­πὸ τὴν ἄ­νοι­ξη τοῦ 1942 εἶ­χε δι­α­βι­βά­σει τὰ πα­ρα­πά­νω ἔγ­γρα­φα στοὺς Βουλ­γά­ρους ἰ­θύ­νον­τες, τὸν βα­σι­λιὰ Βό­ρι καὶ τὸν πρω­θυ­πουρ­γὸ Φί­λωφ, κα­τα­κρί­νον­τας τὶς βουλ­γα­ρι­κὲς με­θό­δους καὶ ἀ­παι­τών­τας τὴ λή­ψη δρα­στι­κῶν μέ­τρων γιὰ τὴ βελ­τί­ω­ση τῆς κα­τά­στα­σης, θέ­λη­σε μά­λι­στα νὰ συγ­κρο­τή­σει μί­α γερ­μα­νο-ιτα­λι­κὴ ἐ­ξε­τα­στι­κὴ ἐ­πι­τρο­πὴ χω­ρὶς νὰ τὸ πε­τύ­χει λό­γῳ ἀν­τί­δρα­σης τοῦ Ρίμ­πεν­τροπ. Κα­τά­φε­ρε ὅ­μως νὰ ἀ­να­κό­ψει τὴ βουλ­γα­ρι­κὴ βου­λι­μί­α γιὰ προ­σάρ­τη­ση ἐ­δα­φῶν καὶ κά­θο­δο πρὸς τὴ Θεσ­σα­λο­νί­κη ἐ­πι­κα­λού­με­νος οἰ­κο­νο­μι­κοὺς λό­γους καὶ τὸν κίν­δυ­νο «νέ­ας ψύ­χραν­σης τῶν γερ­μα­νο-ελ­λη­νι­κῶν σχέ­σε­ων». Οἱ ἐ­νέρ­γει­ες τοῦ Τσο­λά­κο­γλου (10) εἶ­χαν ὡς ἀ­πο­τέ­λε­σμα τὴν ἀ­να­βο­λὴ ἐ­φαρ­μο­γῆς τοῦ προ­α­να­φερ­θέν­τος νο­μο­θε­τι­κοῦ δι­α­τάγ­μα­τος τῆς βουλ­γα­ρι­κῆς κυ­βέρ­νη­σης, πα­ρό­μοι­ες δὲ ἐ­νέρ­γει­ες τῶν ἑ­πό­με­νων πρω­θυ­πουργῶν Λο­γο­θε­τό­που­λου καὶ Ράλ­λη πα­ρέ­τει­ναν τὴν ἀ­να­βο­λὴ μέ­χρι τὸ τέ­λος τῆς Κα­το­χῆς.

       2. Κου­τσο­βλα­χι­κὸ ζή­τη­μα. Ἀν­τι­με­τώ­πι­ση τῆς προ­σπά­θειας τῆς ρου­μά­νικῆς πρε­σβεί­ας νὰ πα­ρέμ­βει ὑ­πὲρ τῆς  ρου­μα­νί­ζου­σας «μει­ο­νό­τη­τας» τῆς πε­ρι­ο­χῆς Πίν­δου, ποὺ ὑ­φί­στα­το δῆ­θεν κα­κὴ με­τα­χεί­ρι­ση, καὶ τῶν ἐ­νερ­γει­ῶν τοῦ πρά­κτο­ρος τῶν Ἰ­τα­λῶν Ἀλκ. Δι­α­μάν­τη νὰ δη­μι­ουρ­γή­σει ἐ­κτε­τα­μέ­νο κου­τσο­βλα­χι­κὸ κρά­τος προ­βαί­νον­τας σὲ ποι­κί­λες δι­ώ­ξεις τῶν ἀν­θι­στα­μέ­νων Ἑλ­λή­νων. Ὁ Ἰ­ω­άν­νης Ράλ­λης ἀ­να­φέρ­θη­κε μ’ ἐ­πι­στο­λές του (1943, 1944) πρὸς τὸν Γερ­μα­νὸ στρα­τη­γὸ S­p­e­i­d­el, τὸν ἐ­πι­τε­λάρ­χη τῆς Στρα­τι­ω­τι­κῆς Δι­οί­κη­σης συν­ταγ­μα­τάρ­χη v­on B­o­g­en καὶ τὸν πλη­ρε­ξού­σιο v­on G­r­a­e­w­e­n­i­tz.

Καλάβρυτα 13.12.1943

3. Ἐ­κτε­λέ­σεις ὁ­μή­ρων. Γιὰ θα­νά­τω­ση προ­σώ­πων ποὺ δὲν εἶ­χαν καμ­μιὰ συμ­με­το­χὴ σὲ πρά­ξεις ποὺ στρέ­φον­ταν κα­τὰ τῶν ἀρ­χῶν Κα­το­χῆς ὁ Τσο­λά­κο­γλου ἀ­πηύ­θυ­νε στὸν Ἄλ­τεν­μπουργκ τὴν ὑπ. ἀρ. 1192/11.6.1942 ρη­μα­τι­κὴ δι­α­κοί­νω­ση, στὴν ὁ­ποί­α ἐ­ξέ­θε­σε τὴ νο­μι­κὴ ἄ­πο­ψη τοῦ ζη­τή­μα­τος, τό­νι­ζε τὴν ἀν­τί­θε­ση, πρὸς τὸ δι­ε­θνὲς δί­και­ο, τῶν ἐ­κτε­λέ­σε­ων λό­γῳ ἀν­τι­ποί­νων καὶ δι­α­μαρ­τυ­ρό­ταν ἔν­το­να γιὰ τὶς ἐ­κτε­λέ­σεις τῶν ἀ­θώ­ων πο­λι­τῶν. Πα­ρό­μοι­α ἔ­γι­νε καὶ πρὸς τὸν Ἰ­τα­λὸ Πλη­ρε­ξού­σιο Γκίτ­ζι (2.7.1943). Ὁ Λο­γο­θε­τό­που­λος, σ’ ἐ­πι­στο­λή του (11.1.1943) πρὸς τὸν Ἄλ­τεν­μπουργκ, ἐ­πι­κα­λέ­σθη­κε ρη­τὲς δι­α­τά­ξεις τοῦ θε­τι­κοῦ δι­ε­θνοῦς δι­καί­ου, ποὺ ἀν­τι­τί­θεν­ται ἢ ἐμ­μέ­σως κα­τα­δι­κά­ζουν τὸ μέ­τρο λή­ψης ὁ­μή­ρων, καὶ τὴ σύμ­βα­ση τῆς Γε­νεύ­ης ποὺ τοὺς ἐ­ξο­μοι­ώ­νει μὲ τοὺς αἰχ­μα­λώ­τους πο­λέ­μου, «ὅ­θεν δέ­ον νὰ τυγ­χά­νω­σι [­…] φι­λαν­θρώ­που με­τα­χει­ρί­σε­ως, μὴ ὑ­πο­κεί­με­νοι ἐν οὐ­δε­μιᾷ πε­ρι­πτώ­σει εἰς μέ­τρα ἀν­τι­ποί­νων. Ἡ ζω­ή των δέ­ον νὰ τε­λῇ ὑ­πὸ τὴν προ­στα­σί­αν τῆς δι­κα­στι­κῆς ἀρ­χῆς τῆς κα­τε­χού­σης Δυ­νά­με­ως καὶ ὑ­πὸ τὴν ἐγ­γύ­η­σιν νο­μί­μου δι­κα­στι­κῆς δι­α­δι­κα­σί­ας». Ὁ Ἄλ­τεν­μπουργκ πο­τὲ δὲν ἀ­πάν­τη­σε στὶς ἑλ­λη­νι­κὲς δι­α­κοι­νώσεις, πρᾶγ­μα γιὰ τὸ ὁ­ποῖ­ο ὑ­πέ­χει εὐ­θύ­νη, ἀ­φοῦ μά­λι­στα ὁ H. N­e­u­b­a­c­h­er δὲν κα­τα­δι­κά­στη­κε σὲ θά­να­το ἀ­πὸ γι­ουγ­κοσ­λα­βι­κὸ δι­κα­στή­ριο, για­τί ἀν­τι­τά­χθη­κε στὴ δι­α­τα­γὴ τοῦ Γερ­μα­νι­κοῦ Στρα­τη­γεί­ου γιὰ ἐ­κτέ­λε­ση στὴ Γι­ουγ­κοσ­λα­βί­α 50 ὁ­μή­ρων σ’ ἀν­τί­ποι­να γιὰ κά­θε φο­νευ­μέ­νο Γερ­μα­νὸ καὶ ἀ­πο­μά­κρυ­νε τὸν ἐ­κεῖ στρα­τη­γὸ τῶν S.S.  M­e­i­s­s­n­er.

       4. Δι­ώ­ξεις Ἑ­βραί­ων. Τὸ Μάρ­τιο τοῦ 1943 ἄρ­χι­σε νὰ τί­θε­ται σ’ ἐ­φαρ­μο­γὴ στὴ Θεσ­σα­λο­νί­κη τὸ σχέ­διο ἐ­ξόν­τω­σης τῶν Ἑ­βραί­ων. Ὁ πρω­θυ­πουρ­γὸς Λο­γο­θε­τό­που­λος, ὅ­ταν ἔ­λα­βε γνώ­ση τῶν μέ­τρων ποὺ λά­βαι­ναν οἱ Γερ­μα­νοί, προ­έ­βη σὲ προ­σω­πι­κὲς πα­ρα­στά­σεις πρὸς τὸν Ἄλ­τεν­μπουργκ καὶ στὴ συ­νέ­χεια τοῦ ἀ­πηύ­θυ­νε δύο ἐ­πι­στο­λές (18 καὶ 22 Μαρτίου 1943), στὶς ὁ­ποῖ­ες ὅ­μως δὲν ἔ­λα­βε κα­μιὰ ἀ­πάν­τη­ση. Σ’ αὐ­τὲς ἀ­να­φε­ρό­ταν ἡ ἀ­γω­νί­α τοῦ ἑλ­λη­νι­κοῦ λα­οῦ γιὰ τὶς δο­κι­μα­σί­ες ποὺ ὑ­φί­σταν­το οἱ νο­μο­τα­γεῖς καὶ φι­λή­συ­χοι Ἰσ­ρα­η­λίτες Ἕλ­λη­νες πο­λί­τες, καὶ ζη­τοῦν­ταν «ἄ­νευ ἀ­να­βο­λῆς καὶ με­τὰ τῆς με­γα­λυ­τέ­ρας δυ­να­τῆς δρα­στη­ρι­ό­τη­τος» ἡ προ­στα­σί­α τῆς ζω­ῆς, τῆς τι­μῆς καὶ τῶν ὑ­λι­κῶν συμ­φε­ρόν­των «τῶν μω­σα­ϊ­κοῦ θρη­σκεύ­μα­τος Ἑλ­λή­νων πο­λι­τῶν τῆς Θεσ­σα­λο­νί­κης» (11). Καὶ ὁ Ἰ­ωάννης Ράλ­λης ἀ­πευ­θυ­νό­με­νος στὸν ἴ­διο ζη­τοῦ­σε τὴν ἀ­νά­κλη­ση τῶν μέ­τρων ποὺ λαμ­βά­νον­ταν ἐ­ναν­τί­ον τῶν Ἰσ­ρα­η­λι­τῶν, «τῶν ὁ­ποί­ων ὁ ἀ­ριθ­μὸς εἶ­ναι λί­αν πε­ρι­ω­ρι­σμέ­νος, εἶ­ναι πλή­ρως ἀ­φω­μοι­ω­μέ­νοι γλωσ­σι­κῶς καὶ ἱ­στο­ρι­κῶς πρὸς τοὺς γη­γε­νεῖς, ἀ­να­δεί­ξαν­τες καὶ ποι­η­τάς, δι­α­κρι­νο­μέ­νους διὰ τὴν ἑλ­λη­νι­κήν των συ­νεί­δη­σιν» (12).

       5. Με­γά­λα ἐγ­κλή­μα­τα τοῦ γερ­μα­νι­κοῦ στρα­τοῦ. Ὅ­πως εἶ­ναι γνω­στό, ἡ πε­ρί­ο­δος τῆς κυ­βερ­νή­σε­ως Ράλ­λη ἦ­ταν ἡ πιὸ τα­ραγ­μέ­νη τῆς Κα­το­χῆς. Ἂν καὶ ἡ κα­τά­στα­ση εἶ­χε βελ­τι­ω­θεῖ κά­πως ἀ­πὸ ἄ­πο­ψη ἐ­πι­σι­τι­σμοῦ, ἡ ζω­ὴ -κυ­ρί­ως στὴν ὕπαι­θρο- εἶ­χε γί­νει ἐ­φι­αλ­τι­κὴ ἀ­πὸ τὶς γερ­μα­νι­κὲς ἐκ­κα­θα­ρι­στι­κὲς ἐ­πι­χει­ρή­σεις κα­τὰ τῶν ἀν­ταρ­τῶν καὶ τὰ ἀν­τί­ποι­να ποὺ ἔ­πλητ­ταν πε­ρισ­σό­τε­ρο τοὺς ἀ­θώ­ους πο­λί­τες. Οἱ κα­τα­στρο­φὲς πό­λε­ων καὶ χω­ρι­ῶν καὶ οἱ ἐ­κτε­λέ­σεις ἀ­μά­χων συγ­κλό­νι­σαν τὴ χώ­ρα. Ὁ πρω­θυ­πουρ­γὸς ἔ­κα­νε προ­φο­ρι­κὲς πα­ρα­στάσεις καὶ ἀ­πηύ­θυ­νε ἐ­πι­στο­λὲς καὶ ὑ­πο­μνή­μα­τα πρὸς ποι­κί­λους ἀ­πο­δέ­κτες (στρα­τη­γοὺς S­p­e­i­d­el καὶ S­c­h­i­m­a­na, Πλη­ρε­ξού­σιο G­r­a­e­w­e­n­i­tz) δι­ε­κτρα­γωδών­τας τὴν κα­τά­στα­ση καὶ δι­α­μαρ­τυ­ρό­με­νος γιὰ τὶς κα­τα­στρο­φὲς τοῦ Δι­στό­μου, τοῦ Καρ­πε­νη­σί­ου, τῶν Κα­λα­βρύ­των καὶ τὶς βι­αι­ο­πρα­γί­ες κα­τὰ πο­λι­τῶν σὲ δι­ά­φο­ρες πε­ρι­ο­χὲς τῆς χώ­ρας (13).

       6. Χρη­μα­τι­κὲς ἀ­ξι­ώ­σεις τῶν Ἀρ­χῶν Κα­το­χῆς. Ἐξ αἰ­τί­ας τῆς κυ­κλο­φο­ρί­ας τῶν «μάρ­κων Κα­το­χῆς» καὶ τῶν «προ­κα­τα­βο­λῶν» ποὺ ἐ­λάμ­βα­ναν οἱ κα­τα­κτη­τὲς ὡς ἔ­ξο­δα Κα­το­χῆς δη­μι­ουρ­γή­θη­κε οἰ­κο­νο­μι­κὸ χά­ος. Σὲ συ­ζη­τή­σεις ποὺ ἔ­γι­ναν στὴ Ρώ­μη (Σε­πτέμβριος – Ὀ­κτώβριος 1942) συμ­φω­νή­θη­κε με­τα­ξὺ ἀν­τι­προ­σώ­πων τῆς ἑλ­λη­νι­κῆς κυ­βέρ­νη­σης καὶ τοῦ Ἄ­ξο­να ὁ δι­ο­ρι­σμὸς τῶν εἰ­δι­κῶν Πλη­ρε­ξου­σί­ων H­e­r­m­a­nn N­e­u­b­a­c­h­er καὶ  D’ A­g­o­s­t­i­no. Μ’ ἐ­πι­στο­λές τους οἱ Ἕλ­λη­νες πρω­θυ­πουρ­γοὶ Τσο­λά­κο­γλου καὶ Λο­γο­θε­τό­που­λος ζή­τη­σαν νὰ πε­ρι­στα­λοῦν οἱ ὑ­πέ­ρογ­κες ἀ­παι­τή­σεις τῶν Δυ­νά­με­ων Κα­το­χῆς, καὶ ὁ N­e­u­b­a­c­h­er ἐρ­γά­στη­κε συ­στη­μα­τι­κὰ καὶ με­θο­δι­κὰ γιὰ τὴ βελ­τί­ω­ση τῆς κα­τά­στα­σης. Ὡς εἰ­δι­κὸς στὰ οἰ­κο­νο­μι­κὰ θέ­μα­τα καὶ ἔ­χον­τας ἐν­το­λὴ ἀ­πὸ τὸν Χίτ­λερ νὰ ρυθ­μί­σει τὰ οἰ­κο­νο­μι­κὰ καὶ χρη­μα­τι­στι­κὰ ζη­τή­μα­τα τῆς χώ­ρας, ἀ­πο­τρέ­πει τὴν κα­τάρ­ρευ­ση τῆς ἑλ­λη­νι­κῆς οἰ­κο­νο­μί­ας, ἐ­πι­βρα­δύ­νει τὴ δι­ο­λί­σθη­ση τῆς δραχ­μῆς καὶ ἐ­πι­τυγ­χά­νει σχε­τι­κὴ ἐ­ξυ­γί­αν­ση τῆς ἀ­γο­ρᾶς, πα­ρὰ τὶς δι­α­μαρ­τυ­ρί­ες τῶν Γερ­μα­νῶν στρα­τι­ω­τι­κῶν ποὺ εἶ­χαν ἐ­ξορ­γι­στεῖ ἀ­πὸ τὶς ποι­κί­λες καὶ συ­νε­χεῖς ἑλ­λη­νι­κὲς ἀν­τι­δρά­σεις (14).

 Ἐ­ π ι λ ε ­γ ό μ ε ν α. Πρέ­πει νὰ ὑ­πο­γραμ­μί­σου­με τὴ ση­μα­σί­α τῆς πα­ρου­σί­ας τοῦ  Ἄλ­τεν­μπουργκ στὴ θέ­ση τοῦ Πλη­ρε­ξου­σί­ου του Ρά­ιχ. Ἄν­θρω­πος ποὺ προ­ερ­χό­ταν ἀ­πὸ τὸ δι­πλω­μα­τι­κὸ σῶ­μα, εἶ­χε ἰ­δι­αί­τε­ρη εὐ­αι­σθη­σί­α καὶ ἐ­πέ­δει­ξε μέ­ρι­μνα ὥστε νὰ δι­α­τη­ρηθεῖ ἡ γερ­μα­νο-ελ­λη­νι­κὴ φι­λί­α στὴ με­τα­πο­λε­μι­κὴ ἐ­πο­χή. Ἀν­τι­με­τώ­πι­σε τὶς ἀν­τι­δρά­σεις τῶν ἄλ­λων –κυ­ρί­ως στρα­τι­ω­τι­κῶν– ὑ­πη­ρε­σι­ῶν καὶ ζη­τοῦ­σε «ἀ­πό­φα­ση τοῦ Φύ­ρερ», για­τὶ στη­ρι­ζό­ταν στὸν δι­α­κη­ρυσ­σό­με­νο φι­λελ­λη­νι­σμὸ τοῦ τε­λευ­ταί­ου. Χω­ρὶς ν’ ἀ­γνο­εῖ τὴν ἰ­τα­λι­κὴ «προ­τε­ραι­ό­τη­τα» συ­νερ­γά­στη­κε μὲ τὸν Γκίτ­ζι το­νί­ζον­τας πα­ράλ­λη­λα ὅ­τι ἡ Γερ­μα­νί­α δὲν ἔ­πρε­πε ν’ ἀ­πο­φεύ­γει τὶς εὐ­θύ­νες της. Ἔ­τσι ἀ­πὸ τὶς πρῶ­τες ἡ­μέ­ρες τῆς ἄ­φι­ξής του φρόν­τι­σε γιὰ τὸν ἐ­πι­σι­τι­σμὸ τῆς χώ­ρας πι­έ­ζον­τας γιὰ ἀ­πο­στο­λὴ τρο­φί­μων καὶ τὴν πα­ρο­χὴ συσ­σι­τί­ου στοὺς φτω­χούς. Ἐ­κεῖ ποὺ ἀ­δρά­νη­σε ἦ­ταν λι­γό­τε­ρο στὶς ἐκ­κλή­σεις τῶν ἑλ­λη­νι­κῶν κυ­βερ­νή­σε­ων γιὰ στα­μά­τη­μα τῶν ἀν­τι­ποί­νων καὶ τῶν ἐ­κτε­λέ­σε­ων ὁ­μή­ρων, καὶ τε­λεί­ως στὸ σχέ­διο γιὰ τὴν ἐ­ξόν­τω­ση τῶν Ἑ­βραί­ων τῆς Ἑλ­λά­δας. Ἄλ­λω­στε στὴν τε­λευ­ταί­α πε­ρί­πτω­ση ἄλ­λοι εἶ­χαν τὸν λό­γο!

Χρό­νια ἀρ­κε­τὰ με­τὰ τὴ Κα­το­χή, προ­λο­γί­ζον­τας τὸ βι­βλί­ο τοῦ Χάγ­κεν Φλά­ι­σερ «Στέμ­μα καὶ Σβά­στι­κα» (1989) (15), ἔ­γρα­ψε τὰ ἑ­ξῆς γιὰ τὶς σχέ­σεις του μὲ τοὺς Ἕλ­λη­νες πρω­θυ­πουρ­γούς: «Εἶ­ναι ἀ­νυ­πο­λό­γι­στης ἀ­ξί­ας τὸ γε­γο­νὸς ὅ­τι οἱ κύ­ριοι αὐ­τοὶ δι­έ­θε­σαν τὸν ἑ­αυ­τό τους μὲ στό­χο νὰ δι­α­μορ­φώ­σουν πρὸς ὄ­φε­λος τῆς χώ­ρας τους καὶ τῶν συμ­πα­τρι­ω­τῶν τους ὑ­πο­φερ­τὲς σχέ­σεις μὲ τὰ στρα­τεύ­μα­τα κα­το­χῆς καὶ νὰ συμ­βά­λουν στὴν ἐ­πί­λυ­ση τοῦ ἐ­πι­σι­τι­κοῦ προ­βλή­μα­τος. Δὲν ἦ­ταν Κου­ίσ­λιν­γκς. Σὲ σχέ­ση μ’ αὐ­τὸ θὰ ἤ­θε­λα νὰ ὑ­πο­γραμ­μί­σω ὅ­τι ὁ Ράλ­λης εἶ­χε δη­λώ­σει ἐ­πα­νει­λημ­μέ­να σὲ με­τα­ξύ μας συ­ζη­τή­σεις, ὅ­τι ἀ­νέ­λα­βε τὸ ἀ­ξί­ω­μα με­τὰ ἀ­πὸ συ­νεν­νό­η­ση μὲ τὴν ἐ­ξό­ρι­στη ἑλ­λη­νι­κὴ κυ­βέρ­νη­ση τοῦ Κα­ΐ­ρου. Γι’ αὐ­τὸν τὸ λό­γο δὲν μπό­ρε­σα νὰ κα­τα­λά­βω, ὅ­τι αὐ­τοὶ οἱ πα­τρι­ῶ­τες οἱ ὁ­ποῖ­οι κα­τὰ κά­ποι­ο τρό­πο θυ­σι­ά­στη­καν γιὰ  τοὺς συμ­πα­τρι­ῶ­τες τους, δι­κά­σθη­καν καὶ κα­τα­δι­κά­σθη­καν με­τὰ τὴν ἀ­πο­χώ­ρη­ση τῶν γερ­μα­νι­κῶν στρα­τευ­μά­των. Ἐ­ὰν εἶ­ναι ὅ­μως σω­στὲς οἱ πλη­ρο­φο­ρί­ες μου, αὐ­τὸ ἔ­γι­νε κα­τό­πιν πι­έ­σε­ων ἀ­πὸ τὸ ἐ­ξω­τε­ρι­κό». Ἀ­ξί­ζει νὰ προ­σε­χτοῦν ἰ­δι­αί­τε­ρα τὰ λό­για αὐ­τὰ τοῦ πο­λύ­πει­ρου Γερ­μα­νοῦ δι­πλω­μά­τη ποὺ ἔ­ζη­σε στὸν τό­πο μας σὲ στιγ­μὲς τρα­γι­κὲς καὶ προ­σπά­θη­σε μέ­σα στὴ δί­νη τῶν πα­θῶν, τῶν φα­να­τι­σμῶν καὶ τῶν συγ­κρού­σε­ων νὰ μὴ ζη­μι­ώ­σει, ὅ­σο γι­νό­ταν, τὸν ἑλ­λη­νι­κὸ λα­ὸ χω­ρὶς νὰ πα­ρα­βλέ­πει τὸ κα­θῆ­κον του ὡς Πλη­ρε­ξού­σιος του Γ΄ Ρά­ιχ.

Κλείνοντας τὸ μικρὸ αὐτό μελέτημα θέλουμε νὰ ἐπισημάνουμε τὸ γεγονὸς ὅτι, ἂν καὶ ἀρκετὲς δεκαετίες ἔχουν περάσει από τὴν Κατοχή, ἡ συστηματικὴ καὶ μεθοδική -μ’ ἄλλα λόγια ἐπιστημονική- ἔρευνα τῆς τραγικῆς ἐκείνης περιόδου τῆς Ἱστορίας μας δὲν ἔχει προχωρήσει σὲ ἱκανοποιητικὸ βαθμό. Πλῆθος εἶναι τὰ δημοσιευθέντα βιβλία, ἄρθρα καὶ ἔγγραφα, ἀλλὰ φῶς ἄπλετο στὶς σκοτεινὲς πτυχὲς τοῦ θέματος τῆς δράσης πολιτικῶν καὶ στρατιωτικῶν παραγόντων δὲν ἔχει ριφθεῖ. Νομίζουμε ὅτι σημαντικὴ συμβολὴ θὰ ἦταν ἡ δημοσίευση τῶν ἀρχείων ὁρισμένων προσώπων, ὅπως τῶν Ἰωάννη Ράλλη, Ἄγγελου Ἔβερτ, Θεόδωρου Πάγκαλου κ.ἄ.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Χ ά γ κ ε ν  Φ λ ά ι σ ε ρ, Στέμμα καὶ σβάστικα, τ. Α΄, Ἀθήνα 1989, σ. 75: «…διατυπώθηκε σὲ βάρος του ἡ -μᾶλλον ἄδικη- κατηγορία τοῦ ‘Ἕλληνα Κουΐσλινγκ’». Ὁ  ἴ δ ι ο ς  (στὴν Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους τῆς Ἐκδοτικῆς Ἀθηνῶν, τ. ΙΣΤ΄, σ. 44) ἀποδίδει τὴν ἀ-διαφοροποίητη χρήση τοῦ ὅρου στὴν πολεμικὴ προπαγάνδα. 

2. Ὁ  Χ ά γ κ ε ν  Φ λ ά ι σ ε ρ  (ὅ.π., σ. 157) σημειώνει ὅτι ὁ Σοφιανόπουλος «πιστεύει στὴ γερμανικὴ νίκη» καί «κατὰ καιροὺς ἐποφθαλμιοῦσε τὴν πρωθυπουργία». Ἡ ἀριστερὴ ἱστοριογραφία εἶναι ἀρκετὰ σκληρὴ ἀπέναντι στὸν Σοφιανόπουλο γιὰ τὴν πολιτική του στάση κατὰ τὴν 4^η Αὐγούστου καὶ τὴν Κατοχή. Βλ. Φ ο ί β ο υ  Ν ε ο κ.  Γ ρ η γ ο ρ ι ά δ η, Ἱστορία τοῦ ἐμφυλίου πολέμου 1945-1949. Τὸ δεύτερο ἀντάρτικο, Αθήνα χ.χ., τ. Β΄, σσ. 375-376. Ἀνα-φέρεται ὅτι ἐπηρέαζε τὸν κατοχικὸ ὑπουργὸ Δεμέστιχα, ὁ ὁποῖος ἔγραφε ἄρθρα γιὰ τὴ «γεωπολιτικὴ θέση τῆς Γερμανίας καὶ τῆς Ἑλλάδος». Ὁ δωσίλογος  Ἀ ν δ ρ.  Κ ο ν δ ά κ η ς, στὸ βιβλίο του Σαράντα ἄρθρα γιὰ τὴν Ἑλλάδα (Ἀθῆναι 1942, σ. 88) τὸν κατατάσσει μεταξὺ τῶν πολιτικῶν ποὺ εἶχαν ὡς βάση τῆς ἐξωτερικῆς τους πολιτικῆς τὴν Ἰταλία, καὶ ἐκφράζεται εὐνοϊκὰ γι’ αὐτὸν (σ. 115), ἀφοῦ μάλιστα ἦταν «πιστὸς φίλος» του, κατὰ τὸν προλογίζοντα Θα-νο. Ν. Μεταξᾶ (σ. 11). Ἐξαιρετικὰ φτωχό, καὶ ἴσως ὄχι τυχαῖα, εἶναι σὲ εἰδήσεις γιὰ τὴν κατοχικὴ δράση τοῦ Σοφιανόπουλου τὸ βιβλίο τοῦ Σ ω τ ή ρ η  Π α τ α τ ζ ῆ, Ἰωάννης Σοφιανόπουλος, ἕνας ἐπαναστάτης χωρὶς ἐπανάσταση, Ἀθῆναι 1961, σσ. 176-182.

3. Πρόχειρα βλ. Χ.  Φ λ ά ι σ ε ρ,  ὅ.π., σσ. 357, 359, 361.

4. Ὅ.π., σ. 359. Βλ. καὶ Τ ά σ ο υ  Κ.  Κ ο ν τ ο γ ι α ν ν ί δ η, Ἥρωες καὶ προδότες στὴν κατοχικὴ Ἑλλάδα, Ἀθήνα 1998, σσ. 151, 178.

5. Ἡ πληροφορία προέρχεται ἀπὸ γερμανικὲς πηγές. Θ ε ο φ.  Φ.  Π α π α κ ω ν σ τ α-   ν τ ί ν ο υ,  Ἡ μάχη τῆς Ἑλλάδος, Ἀθῆναι 1970, σ. 253.

6. Χ.  Φ λ ά ι σ ε ρ,  ὅ.π., σ. 363. Ἡ ρ α κ λ ῆ  Π ε τ ι μ ε ζ ᾶ, Ἐθνικὴ ἀντίσταση καὶ κοινωνικὴ ἐπανάσταση. Ζέρβας καὶ ΕΑΜ, Ἀθήνα 1991, σσ. 98, 114, 201. Στοιχεῖα γιὰ τὴν κατοχικὴ δράση τοῦ Πάγκαλου βλ. καὶ στοῦ  Τ ά σ ο υ  Κ.  Κ ο ν τ ο γ ι α ν ν ί δ η, ὅ.π., σσ. 180-181, 224-226, 237-238.

7. Κ ο μ ν η ν ο ῦ  Σ.  Π υ ρ ο μ ά γ λ ο υ, «Τὰ Τάγματα Ἀσφαλείας», Ἱστορικὴ Ἐπιθεώρησις, ἀρ. 6 (1964), σσ. 539-543. Βλ. καὶ  Χ.  Φ λ ά ι σ ε ρ,  ὅ.π., τ. Β΄, Ἀθήνα 1995, σ. 26.

8. Γ. Α. Φ α ρ μ α κ ί δ ο υ, Πεπραγμένα τῆς παρὰ τῷ πρωθυπουργῷ Ὑπηρεσίας Ἀνταποκρίσεων μετὰ τῶν Γερμανικῶν Ἀρχῶν κατὰ τὴν Κατοχήν. Περιληπτικὴ ἔκθεσις. Ἀθῆναι 1957, σσ. 71. 

9. Ὅ.π., σ. 6.

10. Γ ε ω ρ γ.  Κ.  Τ σ ο λ ά κ ο γ λ ο υ,  Ἀπομνημονεύματα, Ἀθῆναι 1958, σσ. 175-186.

11. Γ. Α. Φ α ρ μ α κ ί δ ο υ,  ὅ.π., σσ. 20, 61-62. Στὶς σσ. 61-62 δημοσιεύεται τὸ κείμενο τῆς μιᾶς ἐπιστολῆς (18.3.1943). Ἀναδημοσιεύεται μὲ εὐμενῆ σχόλια ἀπὸ τὸν  Π ο λ υ χ ρ ό ν η  Κ.  Ἐ ν ε π ε κ ί δη,  Οἱ διωγμοὶ τῶν Ἑβραίων ἐν Ἑλλάδι 1941-1944, Ἀθῆναι 1969, σσ. 36-39. Καὶ τὶς δύο ἐπιστολὲς βλ. στοῦ  Κ.  Λο γ ο θ ε τ ό π ο υ λ ο υ, Ἰδοὺ ἡ ἀλήθεια, Ἀθῆναι 1948, σσ. 96-102.

12. Π ο λ υ χ ρ ό ν η  Κ.  Ἐ ν ε π ε κ ί δη,  ὅ.π., σσ. 41-46.  Γ. Α. Φ α ρ μ α κ ί δ ο υ,  ὅ.π., σσ. 62-63.

13. Γ. Α. Φ α ρ μ α κ ί δ ο υ,  ὅ.π., σσ. 63-68.  Γ ε ω ρ γ.  Ἰ.  Ρ ά λ λ η,  Ὁ Ἰωάννης Ράλλης ὁμιλεῖ ἐκ τοῦ τάφου, Ἀθῆναι 1947, σ. 131.

14. Τὶς ἑλληνικὲς διακοινώσεις βλ. στοῦ   Γ. Α. Φ α ρ μ α κ ί δ ο υ,  ὅ.π., σσ. 44-46. Βλ. ἐπίσης Σ ω τ.  Γ κ ο τ ζ α μ ά ν η,  Κατοχικὸν δάνειον καὶ δαπάναι Κατοχῆς, Θεσσαλονίκη 1954. Ἀναλυτικότερα βλ. Χ.  Φ λ ά ι σ ε ρ,  ὅ.π., τ. Α΄, σσ. 327-333, ὅπου κεφάλαιο μὲ τὸν τίτλο «Η ‘Ἐπιχείριση Νωυμπάχερ’ καὶ τὸ ‘θαῦμα τοῦ Ὀκτωβρίου’ (1942)». Ἐκτενῶς άναφέρεται στὸ θέμα καὶ ὁ Κ.   Λ ο γ ο θ ε τ ό π ο υ λ ο ς,  ὅ.π., σσ. 48-83.

15. Βλ. σσ. 30-31.

“Τα Κυριακάτικα”: Δείτε παρακάτω προηγούμενα άρθρα της στήλης (κλικ πάνω στον τίτλο):

Μπιρ Αλλάχ… όταν η Τεχνητή νοημοσύνη μετατρέπει ένα αφήγημα σε θεατρικό μονόπρακτο!

Ένας Ηλείος ήρωας της κατοχής: Ο Κωνσταντίνος Κυριακόπουλος (από το Λατζόι)

«Μια συνέντευξη του 1996 είναι δυνατόν να μας λέει τίποτα σήμερα;»*

Μονή Ασκητή στο Γούμερο: Το τοπωνύμιο και η λαϊκή παράδοση

Ο Πύργιος (Γορτυνιακής καταγωγής) μεγάλος αρχαιολόγος Βασίλειος Λεονάρδος

Τα λογοτεχνικά «ψώνια»

Ο Ιστορικός της Ηλείας Γεώργιος Παπανδρέου (1859-1940)*

Οι «Ποσειδωνιάται» του Κ. Π. Καβάφη*

Σελίδες αυτοβιογραφίας… (Μυθοπλασία)

Τάσης Καζάζης: Δήμαρχος Πύργου στη Γερμανική Κατοχή, σε ημέρες σκληρής δοκιμασίας και κινδύνων

«Ἡμερολόγιον Αὐγή»: Το πρώτο φιλολογικό ημερολόγιο στον Πύργο από το βιβλιοχαρτοπωλείο Καπογιάννη (1933)

Δείτε ΕΔΩ περισσότερα άρθρα της στήλης